Cwestiynau gan arweinwyr y pleidiau nesaf. Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth. 

Mae rhyfel yr Arlywydd Trump yn erbyn Iran wedi ansefydlogi marchnadoedd ynni yn rhyngwladol, ac mae hynny, yn ei dro, wedi taro dinasyddion Cymru yn eu pocedi. Wrth gwrs, dwi'n croesawu'r cyhoeddiad gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig y bydd £3.8 miliwn ar gael i gefnogi aelwydydd yng Nghymru sydd yn defnyddio olew gwresogi, ond dwi'n ofni y bydd diffyg manylion y cyhoeddiad yn golygu bod ansicrwydd a phryderon yn parhau. A all y Prif Weinidog ddiweddaru'r Senedd ar ba pryd fydd yr arian yn cael ei rannu yng Nghymru? A ydy hi'n cytuno efo fi y bydd unrhyw oedi yn creu caledi go iawn i bobl wrth i brisiau barhau i godi yn ddyddiol? A thra, wrth gwrs, bod eisiau targedu yn gyntaf y rhai sydd fwyaf angen help, mae yna lawer o bobl sydd ddim yn mynd i fod yn gymwys am arian drwy'r gronfa cymorth dewisol sy'n dal yn mynd i fod yn wynebu caledi go iawn. Felly, a all y Prif Weinidog ddweud pa gamau y bydd hi yn eu cymryd i wthio ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i gyfrannu rhagor o gymorth iddyn nhw?

Rwy'n falch iawn o weld bod Prif Weinidog y DU yn gwrthsefyll pwysau gan Arlywydd yr Unol Daleithiau i gymryd mwy o ran yn y rhyfel hwnnw, ond gadewch i ni fod yn eglur, mae'r rhyfel hwn yn mynd i effeithio arnom ni—mae'n gwneud hynny eisoes, ac mae pobl Cymru eisoes yn cael trafferth gyda phwysau costau byw. Mae angen i ni weld dad-ddwysau, ac rwy'n gwybod mai cyfrifoldeb Prif Weinidog y DU yw rhoi ein gwlad yn gyntaf. Rwy'n falch iawn bod gwersi wedi cael eu dysgu o ryfel Irac.

Mae'r effaith yn real, ac mae'n digwydd eisoes. Mae prisiau petrol wrth y pympiau eisoes yn codi. Rwy'n pryderu'n arbennig, fel yr ydych chi, am y bobl hyn sy'n ddibynnol ar olew. Mae pobl eraill wedi'u diogelu, am y tro o leiaf, drwy'r cap prisiau. Gadewch i mi fod yn eglur, fodd bynnag, bod gennym ni gronfa cymorth dewisol eisoes, a'r Sefydliad Banc Tanwydd, ac mae pobl yn gallu cael gafael ar arian yn y fan honno eisoes drwy eu hawdurdodau lleol. Rwy'n credu bod honno'n neges yr wyf i eisiau ei gwneud yn gwbl eglur i bobl sydd mewn trafferthion.

Mae'r £3.8 miliwn hwnnw yn ychwanegol. Rwy'n falch iawn fy mod i wedi cael y cyfle i siarad â'r Prif Weinidog yr wythnos diwethaf am yr angen i gydnabod bod mwy o bobl yng Nghymru, yn gymesur, yn ddibynnol ar olew i wresogi eu cartrefi. Cydnabuwyd hynny yn y swm o arian yr ydym ni'n ei gael yn gymesur, a bydd yr arian hwnnw bellach ar gael i ychwanegu at yr hyn yr ydym ni fel Llywodraeth eisoes yn ei roi i mewn.

Fe wnes i ofyn yn benodol am ba bwysau fyddai'n cael ei roi i ofyn am gymorth i bobl na fydd yn gallu cael gafael ar arian drwy'r cynlluniau hynny, sydd ar incwm isel ac a fydd yn cael eu dyrnu gan y prisiau cynyddol. Byddwn yn croesawu unrhyw wybodaeth bellach gan y Prif Weinidog.

Hoffwn ddychwelyd nawr, fodd bynnag, at fater y cyfeiriodd y Prif Weinidog ato yr wythnos diwethaf yn y Siambr. Dywedodd bryd hynny, ac rwy'n dyfynnu:

'fe fyddaf i'n mynd i Landudno i agor canolfan orthopedig newydd, canolfan lawfeddygol newydd, ac mae hynny'n newyddion gwych—canolfan lawfeddygol arall. Rwy'n credu mai saith sydd gennym ni, a hon fydd yr wythfed, ac rwy'n credu bod un arall o bosibl. Felly, dyna ni'n siarad am naw canolfan lawfeddygol yng Nghymru.'

Cafodd gweithwyr iechyd proffesiynol ac arbenigwyr ym maes darparu arbenigedd llawfeddygol eu synnu'n fawr gan y datganiad hwnnw gan y Prif Weinidog. Rydym ni'n gwybod, wrth gwrs, y bu galw gan weithwyr iechyd proffesiynol am yr hyn y mae Plaid Cymru yn addo ei ddarparu, sef canolfannau llawfeddygol achrededig, sy'n rhywbeth penodol. A all hi restru'r naw canolfan lawfeddygol achrededig y soniodd amdanyn nhw yr wythnos diwethaf?

Gallaf, ac rwyf i wedi bod yn eu gwthio nhw ar hyn, gan fy mod i'n gweld eich bod chi'n troi braidd yn bigog oherwydd y 10 canolfan lawfeddygol newydd yr ydych chi'n eu haddo ar ben y rhai yr ydym ni eisoes wedi eu cyflwyno. Bu rhai newydd a sefydlwyd, er enghraifft, yng Nghastell-nedd Port Talbot, ac a dweud y gwir, roedd y rhestrau aros yn Abertawe yn anhygoel o hir tan i'r ganolfan lawfeddygol newydd honno gael ei hagor, ac mae hynny bellach wedi trawsnewid y sefyllfa yn yr ardal honno. Dim ond un o lawer o'r saith canolfan lawfeddygol sy'n bodoli eisoes yw honno. Fel y dywedais i, bydd un newydd yn Llandudno ac un newydd hefyd yn ardal Llantrisant, a fydd yn cael ei chydgysylltu rhwng y tri bwrdd iechyd yn yr ardal honno: cyfle gwirioneddol i ni arddangos cydweithio, gan ddeall y pwysau sydd ar bobl. Y gwir amdani yw bod ein rhestrau aros, heddiw, wedi lleihau am saith mis yn olynol, a bu hynny'n bosibl dim ond oherwydd ein bod ni wedi cael yr arian ychwanegol hwnnw gan Lywodraeth y DU. Mae cydberthynas uniongyrchol rhwng troi'r tapiau hynny ymlaen a'n gallu i leihau'r rhestrau aros hynny. Rwy'n credu y dylem ni fod yn falch iawn o'r hyn yr ydym ni eisoes wedi ei wneud o ran canolfannau llawfeddygol. Fel y dywedais i, mae'r un newydd yn Llandudno a'r un newydd yn Llantrisant hefyd yn rhai yr wyf i'n siŵr y byddwn ni'n eithriadol o falch i'w cefnogi.

Llywydd, fe wnes i ddewis fy ngeiriau yn ofalus. Chlywodd y Prif Weinidog ddim fy nghwestiwn cyntaf y prynhawn yma; mae'n amlwg na chlywodd hi fy ail gwestiwn chwaith. Onid yw'n wir, Prif Weinidog, nad oes wyth canolfan lawfeddygol achrededig a nawfed ar y ffordd, ac mewn gwirionedd ni all fod, oherwydd dim ond y mis diwethaf y cyhoeddwyd yr alwad am ddatganiadau o ddiddordeb i sefydlu canolfannau achrededig? Roedd Coleg Brenhinol y Llawfeddygon mor ddryslyd ag yr oeddwn i pan ddywedodd y Prif Weinidog yr hyn a ddywedodd yr wythnos diwethaf. Onid yw'n wir mai ychydig sydd wedi newid ers asesiad y coleg brenhinol yn yr hydref? Dyfynnaf eto fod datblygiad canolfannau llawfeddygol yng Nghymru wedi cael ei gyfyngu a'i blagio gan oedi a bod hyn wedi dod yn fwy amlwg o'i gymharu â sefydlu canolfannau yn Lloegr a Gogledd Iwerddon. Rwy'n sôn am y canolfannau achrededig y mae'r llawfeddygon yn galw amdanyn nhw. Bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn gweithredu ar sail argymhellion arbenigwyr ac yn sefydlu, ie, 10 canolfan lawfeddygol achrededig—dim mwy o betruso ac oedi. Pam mae'r Prif Weinidog mor fodlon â rhoi'r ddelwedd o gynnydd yn unig, yn hytrach na'i sicrhau mewn gwirionedd, fel y byddai Plaid Cymru?

Y gwir broblem yma yw a allwch chi wahanu gofal wedi'i gynllunio oddi wrth ofal brys. Dyna oedd gwers y pandemig. Dyna oedd neges y pandemig. Mae angen i chi allu gwahanu'r rheini. Mae hynny'n anoddach mewn gwlad fel ein gwlad ni. Gallwch chi ei wneud yng Nghaerdydd. Mae gennych chi Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd, ac rydych chi'n gallu darparu'r gofal wedi'i gynllunio yn Llandochau—canolfan fawr, llawer haws. Mae hynny'n anoddach mewn ardaloedd eraill, a dyna pam mae'n rhaid i chi dynnu'r gwahanol fyrddau iechyd hyn at ei gilydd. Rwy'n falch iawn o'r ffaith bod gennym ni saith canolfan yng Nghymru eisoes, lle mae gennym ni'r gwahaniad hwnnw. Y peth sy'n bwysig i bobl Cymru yw bod y rhestrau aros hynny yn lleihau. Gallwch chi eu galw nhw'n beth bynnag yn y byd yr ydych chi ei eisiau, y cwestiwn yw a yw'r rhestrau aros yn lleihau. A'r ateb i hynny yw 'ydyn' pendant.

Arweinydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, hoffwn droi at faterion o fywyd a marwolaeth. Neithiwr, darlledodd Y Byd ar Bedwar raglen a oedd yn peri gofid mawr yn datgelu realiti gofal mewn coridorau yn ysbytai'r gogledd. Datgelodd fod bron i 90,000 o gleifion wedi cael eu trin mewn coridorau yn y gogledd dros y tair blynedd diwethaf. Cyfwelodd Steve Jones, gŵr 68 oed. Roedd wedi treulio 44 awr mewn coridor yn Ysbyty Glan Clwyd mewn poen aruthrol â choden y bustl fadreddog. Disgrifiodd y sefyllfa yno fel parth rhyfel. Ceisiodd meddygon ei anfon adref oherwydd pwysau ar welyau, ac oni bai am ddyfalbarhad ei wraig fel cyn-nyrs—. Oherwydd ei hymyrraeth hi, cafodd ei ail-archwilio. Oni bai am ei hymyrraeth hi, ni fyddai wedi cael ei ruthro i gael llawdriniaeth frys i dynnu ei goden y bustl, ac mae'n debygol nawr, yn anffodus, y byddai wedi marw. A allwch chi ddweud wrthyf i, Prif Weinidog, a wnaethoch chi wylio'r rhaglen honno? Ac a wnewch chi dderbyn o'r diwedd bod y GIG yng Nghymru mewn argyfwng llawn?

Ni wyliais i'r rhaglen, ond rwyf i wedi clywed am y sefyllfa yng Nglan Clwyd. Rwy'n credu bod y sefyllfa yn gwbl annerbyniol. Mae'n peri gofid enfawr i'r bobl sy'n aros i gael eu trin yno. Gadewch i mi fod yn eglur: mae gofal mewn coridorau yn annerbyniol. Dyna safbwynt Llywodraeth Cymru. Dyna pam rydym ni'n ceisio gwneud yn siŵr ein bod ni'n osgoi i bobl orfod mynd i'r ysbyty yn y lle cyntaf. Rydym ni'n rhoi llawer mwy o ofal yn y gymuned. Rydym ni wedi cynyddu nifer y bobl sy'n gweithio yn y GIG 14 y cant yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Nid yw honno'n nifer fach. Rydym ni'n ceisio cynyddu nifer y nyrsys cymunedol i wneud yn siŵr y gallwn ni gynorthwyo pobl ac osgoi iddyn nhw orfod mynd i ysbytai. Y gwir yw ein bod ni'n buddsoddi mewn pethau fel ail-alluogi, fel y gallwn ni gael pobl allan cyn gynted â phosibl hefyd. Mae llawer iawn o fuddsoddiad yn cael ei wneud yn y cysylltiad hwnnw rhwng y GIG a gofal. Ac, wrth gwrs, yr oedi wrth drosglwyddo gofal—rwy'n falch iawn o ddweud bod hynny yn lleihau. A oes gennym ni fwy i'w wneud? Wrth gwrs bod gennym ni. Mae'r gofynion ar y GIG yn gwbl ryfeddol. Ond rwy'n falch o weld y bydd pethau fel datblygu Ysbyty Brenhinol Alexandra yn helpu i dynnu pwysau oddi ar Ysbyty Glan Clwyd.

Rwy'n siomedig na chawsoch chi'r cyfle i wylio'r rhaglen honno. Byddwn i'n annog pob Aelod o'r Senedd i'w gwylio i weld drostyn nhw eu hunain maint yr her. Wnaethoch chi ddim cydnabod bod argyfwng yn ein GIG. Mae'n air sy'n cael ei ddefnyddio nid gen i yn unig, ond mae pobl eraill yn ei ddefnyddio hefyd. Roedd nyrs o Ysbyty Gwynedd a gafodd ei chyfweld. Dywedodd fod y GIG mewn argyfwng, bod gofal mewn coridorau yn ddigwyddiad bob dydd—nid oedd ers talwm—a bod staff bellach yn teimlo cywilydd am ansawdd is-safonol y gofal y maen nhw'n cael eu gorfodi i'w ddarparu.

Ac nid yw'n fater o'r enghreifftiau hyn a'r enghreifftiau yn y rhaglen honno yn unig. Yn gynharach y mis hwn, roedd Nadia Wainwright o Henllan yn Ysbyty Glan Clwyd yn yr adran achosion brys ar ôl i'w phartner fynd yn sâl. Soniodd am ei dychryn o weld menyw oedrannus yn marw ar ei phen ei hun, mewn trallod, ar droli mewn coridor, heb urddas, o flaen cleifion eraill. Yn y pen draw, tynnwyd cynfas dros wyneb yr hen wraig honno tra bod cleifion eraill yn aros am driniaeth o'i chwmpas. Nid yw'n ddigon da. Nid yw'n ddigon da o gwbl. Mae gen i ofn bod pobl bellach yn ofni mynd i'r ysbytai hyn i gael triniaeth.

A gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog: a wnewch chi fanteisio ar y cyfle heddiw i ymddiheuro i'r bobl hynny sy'n cael y problemau hyn, nid yn unig yn y gogledd, ond ledled y wlad gyfan, yn y ffordd anurddasol hon, ac i'r staff sy'n cael eu gwthio i'w torbwynt? Oherwydd nid y bobl hynny yn unig sy'n cael eu hamddifadu o'u hurddas ac yn cael eu diogelwch wedi'i beryglu, mae'r staff hynny yn dioddef hefyd.

Bob dydd rwy'n poeni am bobl sydd wedi cael eu methu gan y GIG yng Nghymru. Rwy'n meddwl am y bobl sy'n rhoi eu calon a'u henaid i geisio cynorthwyo pobl yn ein GIG—dros 100,000 o bobl sy'n gweithio bob un dydd i geisio gwella bywydau pobl yn ein cymunedau. Ond, ydw, rwy'n poeni am y bobl nad ydyn nhw'n cael y gofal sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n ei haeddu. Mae'r pwysau ar y system yn gwbl, gwbl ryfeddol. Ond mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n meddwl hefyd am y nyrsys hynny yn Ysbyty Gwynedd, ac rwy'n meddwl am y cynnydd i nifer y nyrsys yr ydym ni wedi ei weld ers i ni fod mewn Llywodraeth. Mae wedi bod yn gwbl ryfeddol y ffordd yr ydym ni wedi cynyddu'r cyllid sy'n mynd i'r GIG ar y raddfa sydd gennym ni.

Ond rydym ni, ers amser maith iawn, wedi cael ein hamddifadu o gyllid. Dyna realiti'r sefyllfa. Rydym ni wedi dioddef 14 mlynedd o gyni cyllidol, a nawr yr hyn sydd gennym ni yw'r tapiau yn cael eu troi ymlaen, yr arian ychwanegol. Rydym ni wedi cael y cynnydd mwyaf i gyllid yr ydym ni wedi ei gael ers sefydlu'r Senedd, a nawr gallwn ni roi'r cyllid ychwanegol hwnnw i mewn, a dyna pam mae'r rhestrau aros hynny yn lleihau.

Rwy'n cydnabod bod y pwysau ar y GIG yn ddwys. Rwy'n cydnabod bod llawer o bobl yn dioddef. Ond rwy'n cydnabod hefyd, mewn gwirionedd, ledled Cymru, bob un dydd, bod cannoedd o filoedd o bobl yn cael eu cynorthwyo gan ein GIG, ac rwyf i yn credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n siarad am y da yn ogystal â'r heriau yn y GIG.

Prif Weinidog, rhoddais y cyfle i chi ymddiheuro i staff, cleifion a'u hanwyliaid. Rhoddais y cyfle i chi gydnabod bod argyfwng yn GIG Cymru. Mae'n amlwg iawn nad yw'r camau yr ydych chi a'ch Llywodraeth yn eu cymryd yn gweithio. Dydych chi byth yn mynd i ddatrys problem oni bai eich bod chi'n nodi ac yn cydnabod ei bod yn bodoli mewn gwirionedd.

Mae cleifion yn dweud wrthych chi fod argyfwng. Mae staff yn dweud wrthych chi fod argyfwng. Mae'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng yn dweud wrthych chi fod argyfwng. Mae'r Coleg Nyrsio Brenhinol yn dweud bod argyfwng, ac felly hefyd Cymdeithas Feddygol Prydain. Mae pob un o'r sefydliadau hynny wedi galw am gynnydd sylweddol i nifer y gwelyau i adfer diogelwch ac urddas mewn gofal ac i atal pobl rhag marw mewn cypyrddau ysbytai ac ar goridorau o flaen pobl eraill. A ydych chi'n derbyn ei bod hi'n bryd tynnu'r llinyn rhwygo, datgan argyfwng iechyd a chynyddu'r niferoedd gwelyau hynny, fel bod gan y GIG y gallu i ddelio â'r sefyllfaoedd hyn? Mae'r GIG wedi bod yn ardderchog o ran gallu cynyddu capasiti yn y gorffennol yn ystod cyfnodau o argyfwng cenedlaethol. Fe'i gwelwyd yn ystod pandemig COVID. Felly, a wnewch chi ddatgan yr argyfwng iechyd hwn cyn i fwy o fywydau gael eu colli yn ddiangen o ganlyniad i'r sefyllfa hon?

Y ffaith yw bod y rhestrau aros wedi lleihau saith mis yn olynol. Roedd hyn yn flaenoriaeth i ni, ac rydym ni'n cyflawni hynny. Nawr, efallai eich bod chi eisiau gwadu hynny, ond dyna'r sefyllfa. A'r ffaith amdani yw bod hynny wedi digwydd oherwydd ein bod ni wedi rhoi arian ychwanegol i mewn. Ac o ble cawsom ni'r arian ychwanegol hwnnw? Gan Lywodraeth Lafur y DU. A wyddoch chi beth, Darren? Cawsoch chi gyfle i bleidleisio dros arian ychwanegol i fynd i'r GIG, a dewisoch chi bleidleisio yn erbyn. Felly, pan fyddwch chi'n mynd i siarad â'ch ffrindiau yn y GIG ac rydych chi'n dweud, 'Gwnaf, wrth gwrs y gwnaf i dalu am hyn, hyn a'r llall', dywedwch wrthyn nhw nad ydych chi'n mynd i fod yn gwario ein harian ni ar hynny gan eich bod chi'n mynd i fod yn ailadeiladu'r M4. Mae honno'n broblem i chi. Mae angen i chi fod yn onest gyda phobl y wlad hon. Mae angen i chi fod yn onest. Rydych chi'n siarad drwy'r amser am yr hyn yr ydych chi'n mynd i'w wneud, ond rydych chi addo drwy'r amser y toriadau ychwanegol hyn yr ydych chi'n mynd i fod yn eu rhoi ym mhobman. Y ffaith amdani yw, pan ydych chi mewn Llywodraeth, mae'n rhaid i chi wneud rhai penderfyniadau anodd iawn. Rydym ni wedi gwneud y penderfyniadau anodd hynny, ac rydym ni wedi blaenoriaethu'r GIG, ac rydym ni'n falch iawn o hynny.