5. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu strategaeth bresennol Llywodraeth Cymru ar gyfer lleihau nifer y plant mewn tlodi cymharol? OQ61674

Mae ein strategaeth tlodi plant, a gafodd ei lansio ym mis Ionawr eleni, yn nodi ein huchelgais tymor hir i daclo tlodi plant ac i leddfu effeithiau gwaethaf tlodi yng Nghymru. Mae’n nodi hefyd sut byddwn ni’n gweithio ar draws y Llywodraeth a gyda phartneriaid i gael yr effaith fwyaf posib drwy’r dulliau sydd ar gael inni.

Diolch am yr ymateb.

Byddwch yn gwybod, ein bod ni, dros y chwe blynedd diwethaf, wedi gweld cynnydd syfrdanol yn nifer y teuluoedd mwy sy'n byw mewn tlodi cymharol. Mae 43 y cant o blant ar aelwydydd o dri neu fwy bellach mewn perygl o dlodi cymharol. Mae hynny'n nifer syfrdanol o 100,000 o blant yma yng Nghymru. Mae'r cap budd-dal dau blentyn yn ffactor allweddol sy'n ysgogi'r argyfwng hwnnw. Mae'r polisi hwn, a feirniadwyd yn eang fel un creulon sy'n mynd yn groes i hawliau plant gan nifer o sefydliadau cymdeithas sifil, gan gynnwys Comisiynydd Plant Cymru, yn effeithio ar dros 11 y cant o blant—65,000 o blant. Ac ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed, mae bron i 1,000 o blant yn byw mewn teuluoedd yr effeithiwyd arnynt gan y cap budd-dal dau blentyn.

Dywedodd y Grŵp Gweithredu ar Dlodi Plant yr wythnos hon bod 10,000 o blant wedi syrthio i dlodi ers i Lafur ddod i rym yn San Steffan. Rwy'n galw arnoch chi, fel Prif Weinidog, i godi hyn unwaith eto gyda Phrif Weinidog y DU, ac efallai y gallech chi wneud hynny ddydd Gwener yn eich cyfarfod ag ef. Ond rwyf i hefyd yn myfyrio ar y ffaith bod fy mhlaid i, pan oeddem ni mewn Llywodraeth yn y glymblaid, wedi gwneud camgymeriadau, ac rwy'n eglur iawn ar y cofnod yn dweud mai un o'r rheini oedd chwarae ein rhan mewn cyni. Prif Weinidog, hoffwn alw arnoch chi—rydym ni i gyd yn oedolion yma a dylem ni allu cydnabod bod pobl yn gwneud camgymeriadau. Rwy'n galw arnoch chi i wneud datganiad ei bod hi'n gamgymeriad rhoi—[Torri ar draws.]

Gadewch i'r Aelod orffen ei chwestiwn, os gwelwch yn dda. Mae gormod o sŵn y tu ôl heddiw o bob cyfeiriad. Doeddwn i ddim, mewn gwirionedd, yn disgwyl yr un yna nawr, ond rwyf i eisiau i'r Aelod orffen ei chwestiwn, os gwelwch yn dda.

Diolch, jest un frawddeg arall.

Dim ond un frawddeg arall. Rwy'n galw ar y Prif Weinidog i ddweud ei bod yn credu bod y cap budd-dal dau blentyn, a methiant y Llywodraeth Lafur i'w ddiddymu, yn gamgymeriad. Diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn. Wel, rwy'n credu bod llawer o bobl o fewn y Blaid Lafur sy'n anghyfforddus iawn amdano; dyna'r gwir amdani, ond ceir y twll du gwerth £22 biliwn y mae'n anodd ei lenwi. Yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud yng Nghymru yw gwneud yr hyn a allwn i gynorthwyo plant sy'n byw mewn tlodi, a dyna pam mae pethau fel y cymorth prydau ysgol am ddim yn gwbl hanfodol, fel eu bod nhw o leiaf yn cael pryd o fwyd poeth unwaith y dydd, felly mae rhywfaint o gymorth yno. Yn amlwg, mae gennym ni nifer enfawr o feysydd eraill lle rydym ni'n rhoi cymorth, yn enwedig i'r teuluoedd agored i niwed hynny; fe wnaethom ni roi gwerth tua £5 biliwn rhwng 2022 a 2025. Nid yw hwnnw'n swm bach o arian i roi cymorth i rai o'r bobl fwyaf agored i niwed, felly, lle y gallwn, byddwn ni'n darparu'r cymorth hwnnw, ond mae'r mathau o feintiau o arian y byddai eu hangen arnoch chi, yn syml, y tu hwnt i allu Llywodraeth Cymru eu cynnal. 

Prif Weinidog, mae 'Strategaeth Tlodi Plant Cymru 2024' Llywodraeth Cymru yn siarad yn rhannol am sut mae plant sy'n byw mewn tlodi mewn mwy o berygl o anghenion lleferydd, iaith a chyfathrebu, ac y gall ymyrraeth gynnar wella canlyniadau yn yr hirdymor. Mae tystiolaeth yn awgrymu y gallai dros 50 y cant o blant mewn ardaloedd o amddifadedd cymdeithasol ddechrau'r ysgol gyda sgiliau lleferydd, iaith a chyfathrebu gwan, ac, yn anffodus, gall hyn eu dal nhw yn ôl yn eu dysgu.

Mae rhaglen Llywodraeth Cymru, Siarad Gyda Fi, y byddwch chi'n ymwybodol iawn ohoni, wedi'i chynllunio i wella ymwybyddiaeth o sut y gall rhyngweithio oedolion, yn enwedig yn y blynyddoedd cynnar, wella lleferydd, iaith a chyfathrebu. Dyluniwyd cynllun gweithredu i gofnodi perfformiad cyfredol sylfaenol ac yna cyflwyno dull casglu data mwy cadarn i fonitro cynnydd. Pa dystiolaeth all Llywodraeth Cymru ei darparu nawr bod y rhaglen hon wedi llwyddo i helpu i wella lleferydd, iaith a chyfathrebu ymhlith plant, a pha gyllid ydych chi wedi ei nodi sydd ei angen i barhau i wella'r rhaglen? Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n credu ei bod hi'n hanfodol gwneud yn siŵr ein bod ni'n rhoi'r cymorth hwnnw, yn enwedig i'r teuluoedd agored i niwed hynny, a dyna pam mae pethau fel ein rhaglenni Dechrau'n Deg a thargedu'r ardaloedd hynny yn hollbwysig. Rwy'n falch iawn o weld ein bod ni wedi gallu ehangu'r rhaglen honno, oherwydd dyna lle gallwch chi roi'r dwysedd hwnnw o gymorth sydd mor hanfodol yn y blynyddoedd cynnar hynny. Rydym ni i gyd yn gwybod bod y 1,000 o ddiwrnodau cyntaf yn bwysig iawn, iawn o ran ffurfio datblygiad plentyn. 

Roeddech chi'n siarad yn benodol, fodd bynnag, am leferydd ac iaith. Yn amlwg, gellir galw rhai o'r rheini i mewn i gynorthwyo'r ardaloedd Dechrau'n Deg hynny. Mae'r rhaglen Siarad Gyda Fi wedi bod yn llwyddiannus. Y broblem mewn gwirionedd yw dod o hyd i ddigon o therapyddion lleferydd i gefnogi honno, ac nid yw hynny'n syml oherwydd, mewn gwirionedd, mae'n cymryd cryn amser i hyfforddi pob therapydd lleferydd. Mae'r galw yn cynyddu yn gyson, ac yn amlwg, mae'r GIG yn awyddus iawn i fanteisio ar y sgiliau hynny hefyd. Felly, mae mwy i'w wneud yn y maes hwnnw, ond rydym ni'n ymwybodol iawn bod angen. Rwy'n falch o ddweud bod Addysg a Gwella Iechyd Cymru wedi cynyddu nifer y therapyddion lleferydd ac iaith.

Rydych chi'n sôn am y miliynau a wariwyd ar gynorthwyo plant mewn tlodi, fel pe bai hynny'n rhywbeth i fod yn falch ohono—nid dyna'r gwir, mae'n rhywbeth y dylem ni fod â chywilydd ohono, bod yn rhaid i ni ei wneud. Mae'n rhaid i ni ddarparu'r cymorth hwnnw oherwydd, fel y'i galwyd gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid,

'yr un polisi mwyaf costeffeithiol ar gyfer lleihau nifer y plant sy'n byw o dan y llinell dlodi yw cael gwared ar y terfyn dau blentyn.'

Ac nid yw hynny o fewn ein gallu. Flwyddyn yn ôl, dywedodd eich Gweinidog cyfiawnder cymdeithasol presennol:

'rydym ni'n galw'n barhaus'— yn sôn am Lywodraeth Cymru—

'am ddiddymu'r cap budd-dal a'r terfyn dau blentyn, gan ein bod ni'n credu fod y rhain yn ysgogiadau allweddol o dlodi ymhlith teuluoedd mwy yng Nghymru, yn arbennig.'

Dim ond blwyddyn yn ôl oedd hynny. Felly, beth fyddwch chi'n galw ar Lywodraeth Lafur y DU i'w wneud yn wahanol yng nghyllideb eleni i helpu Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant?

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n credu mai'r peth allweddol o ran tlodi plant yw gwneud yn siŵr bod cyfleoedd hefyd i bobl gael swyddi, ac os yw pobl yn gweithio maen nhw'n gallu cefnogi eu teuluoedd. Er mwyn gwneud hynny, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y cymorth plant yn y sefyllfa y dylai fod, ac rwy'n falch o ddweud bod hwnnw wedi cael ei ehangu yn nhymor y Senedd hon. Ond mae'r pwyslais, rwy'n credu, ar dyfu'r economi yn gwbl allweddol, oherwydd os byddwn ni'n tyfu'r economi gallwch ddefnyddio'r trethi hynny er mwyn cefnogi'r math o agenda cyfiawnder cymdeithasol y mae gennych chi a minnau gymaint o ddiddordeb ynddi.

Cwestiwn 6, Janet Finch-Saunders.

Fe gewch chi ofyn eich cwestiwn, Janet.

Diolch.