3. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, y Cyfansoddiad a Swyddfa’r Cabinet: Y cyd-destun a'r dull gweithredu ar gyfer cyfnod yr Adolygiad o Wariant nesaf

– Senedd Cymru am 2:41 pm ar 11 Mehefin 2024.

Danfonwch hysbysiad imi am ddadleuon fel hyn

Photo of Elin Jones Elin Jones Plaid Cymru 2:41, 11 Mehefin 2024

Y datganiad nesaf, felly, fydd y datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, y Cyfansoddiad a Swyddfa’r Cabinet ar y cyd-destun a'r dull gweithredu ar gyfer cyfnod yr adolygiad o wariant nesaf. Ac felly, yr Ysgrifennydd Cabinet i gyflwyno'r datganiad. Rebecca Evans

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr. Rwy'n falch o amlinellu paratoadau Llywodraeth Cymru heddiw ar gyfer y cyfnod nesaf o adolygu gwariant a myfyrio ar y cyd-destun heriol economaidd a chyllidol, wrth i ni geisio nodi ein cynlluniau ar gyfer y blynyddoedd nesaf. Ni ellir tanbrisio'r heriau hyn. Mae pedair blynedd ar ddeg o gamreolaeth economaidd gan Lywodraethau Torïaidd olynol y DU wedi arwain at gyllideb gyni ar ôl cyllideb gyni. Bu'n rhaid i ni ymdrin â chanlyniadau cyllideb 'fechan' drychinebus Liz Truss a Kwasi Kwarteng, a chwalodd yr economi a gwneud i gyfradd chwyddiant aros ar ddau ddigid yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac fe wnaeth hynny effeithio ar ein gwasanaethau cyhoeddus a oedd dan bwysau yn barod.

Ar y cyfan, mae ein cyllideb ni'n werth £700 miliwn yn llai mewn termau real na'r disgwyl ar adeg yr adolygiad o wariant diwethaf yn y DU yn 2021. Mae ffactorau ychwanegol, fel effaith barhaus COVID, y rhyfel yn Wcráin a'r argyfwng costau byw wedi cael effaith enfawr, gan ein gorfodi i fynd i'r afael ag argyfyngau byrdymor. Ac mae'r ychydig flynyddoedd diwethaf wedi cael eu nodweddu gan argyfyngau yn dilyn ei gilydd, ac mae hyn wedi cyfyngu ar gyfle i ystyried cyfleoedd i'r tymor hwy, sy'n gwneud yn fawr o effaith y cronfeydd sydd ar gael i ni.

Ni fyddwn yn gwybod am fanylion cynlluniau gwariant Llywodraeth nesaf y DU tan wedi'r etholiad cyffredinol. Serch hynny, o ystyried y bydd ein setliad cyllido amlflwyddyn cyfredol yn dod i ben ar ôl y flwyddyn ariannol hon, mae gwaith wedi dechrau i ddatblygu ein cynlluniau'r tu hwnt i fis Ebrill 2025. Yn y cyd-destun heriol hwn a gan ystyried y gwersi a ddysgwyd, rwyf i eisiau rhoi dull newydd ar waith, a fydd yn cefnogi strategaeth gyllidol tymor canolig i hirdymor ac yn llywio sut rydym ni'n penderfynu gwario a chodi arian yng Nghymru, dull a fydd yn cynnwys ein cyfrifoldebau statudol, yn gyrru cyllidebau yn y dyfodol ac yn cyd-fynd â'n blaenoriaethau yn y Llywodraeth. Rydym ni'n dymuno bod ag ymagwedd golegol tuag at y gwaith hwn, ac, fel erioed, rwy'n croesawu syniadau a chynigion, o ble bynnag y bydden nhw'n dod, yn y Siambr hon a thu hwnt, lle ceir budd amlwg i Gymru. Yn rhan o'r gwaith hwn, fe  hoffwn i glywed oddi wrth leisiau amrywiol, ar draws ein cymunedau ni. Ac yn yr ysbryd hwnnw'r wyf i'n gwneud y datganiad heddiw.

Mae hi'n bwysig ein bod ni'n cydnabod y cyd-destun ehangach yr ydym yn ymgymryd â'r paratoadau hyn ynddo. Mae'r heriau sy'n ein hwynebu ni'n rhai sylweddol. Ar hyn o bryd mae dyled net y sector cyhoeddus yn y DU cymaint â bron i 100 y cant o gynnyrch domestig gros, ei chyfradd uchaf ers y 1960au. Ar yr un pryd, mae baich cyffredinol treth yn y DU yn uwch nag ar unrhyw adeg ers 1950, ac fe ragwelir y bydd hwnnw'n parhau i godi dros y blynyddoedd nesaf, oherwydd newidiadau Llywodraeth y DU i'r lwfans personol, er enghraifft. Fe fydd unrhyw ddewisiadau sydd ar gael i ba blaid bynnag a fydd yn ffurfio Llywodraeth nesaf y DU yn cael eu cyfyngu gan yr etifeddiaeth hon o 14 mlynedd o anhrefn a chamreolaeth gan y Ceidwadwyr yn San Steffan. Mae hi'n amlwg fod cefndir cyllidol heriol iawn wrth i ni ddechrau edrych yn ein blaenau. Er y rhagwelir y bydd yr economi yn tyfu dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, mae'r gyfradd twf cyfartalog o 1.7 y cant ar ei hisaf erioed yn ei hanes.

Mae gan ganghellor presennol yr wrthblaid, Rachel Reeves, gynlluniau beiddgar ac uchelgeisiol i sicrhau twf a swyddi ledled y DU ar ôl mwy na degawd o dwf isel. Rwy'n mawr hyderu y bydd yr etholiad cyffredinol yn rhoi cyfle i ni weithio gyda hi i weithredu'r cynlluniau hyn yng Nghymru. Fe fyddai twf economaidd cyflymach yn helpu i ysgafnu'r pwysau hwn, ac fe fydd Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yn gwneud popeth yn ei gallu i wella'r rhagolygon ar gyfer twf a mwy o swyddi yma yng Nghymru, a'r rheiny'n swyddi gwell. Eto i gyd, ni allwn gynllunio ar sail senarios optimistaidd i economi'r DU yn y byrdymor. Mae hi'n bwysicach nag erioed i Lywodraeth Cymru sicrhau ei bod hi'n gwneud y mwyaf o'r adnoddau sydd ar gael iddi ac yn defnyddio'r adnoddau hynny yn y ffordd fwyaf effeithiol bosibl. Fe fyddwn ni'n dysgu am gynlluniau nesaf Llywodraeth y DU dros y misoedd nesaf, ond mae'n rhaid i ni fod yn barod am benderfyniadau anodd a chyfnewidiadau yn ein cynlluniau ni.

Yn 2021, fe wnaethom ni bennu cynlluniau tair blynedd o wariant a chynnal adolygiad cyfalaf ar sail sero. Roedd hyn yn ein galluogi ni i ddarparu setliad amlflwyddyn ar gyfer y cyfnod 2022-23 i 2024-25. Rydym ni'n parhau i ddibynnu ar setliad cyffredinol Llywodraeth y DU, ond fe fydd y dull newydd hwn yn ein galluogi i lunio atebion tymor hwy i'r heriau y byddwn yn eu hwynebu. Fe fydd adolygiad o wariant Cymru yn gyrru ein cyllidebau blynyddol, ac yn ymestyn y tu hwnt i flaenoriaethau byrdymor er mwyn canolbwyntio ar yr heriau a'r cyfleoedd allweddol yn y tymor canolig i'r tymor hwy sydd o'n blaenau, gan osod y sylfeini ar gyfer setliadau tymor hwy ac ymgorffori dull Llywodraeth gyfan o nodi blaenoriaethau a chefnogi canlyniadau da i Gymru. Fe fydd y gwaith sylweddol ac eang hwn yn caniatáu gwneud penderfyniadau cadarn a deallus ynghylch polisi cyllidol ar gyfer Llywodraeth Cymru yn y dyfodol ac yn sicrhau y bydd ein gwariant yn dal i gydweddu â'n blaenoriaethau dros y tymor canolig i'r hirdymor.

Ar flaen y gad yn y gwaith hwn bydd pwyslais ar bum blaenoriaeth allweddol y Llywodraeth hon i Gymru: lleihau rhestrau aros y GIG; cefnogaeth i blant yn y blynyddoedd cynnar a rhagoriaeth addysgol yn ein hysgolion; swyddi gwell, gwyrddach; cartrefi diogel; a gwell cysylltiadau trafnidiaeth ledled y wlad. I adleisio geiriau'r Prif Weinidog pan wnaeth ef y datganiad hwn ar y blaenoriaethau hyn i'r Senedd ym mis Ebrill, fe fyddwn ni'n dod o hyd i 'atebion o Gymru i broblemau Cymru', sy'n mynd at hanfod yr hyn yw pwrpas datganoli, sef nodi dyfodol uchelgeisiol ar gyfer Cymru decach.

Rwy'n awyddus i bob un ohonom ni fod â gwell dealltwriaeth o broffil Cymru ar hyn o bryd yn ogystal â'r hyn a fydd yn bosibl yn y dyfodol, gan ein galluogi ni i addasu ac ymateb i amgylchiadau newidiol wrth greu'r amodau ar gyfer cynllunio cyllidol mwy deallus a pharhaus. Rydym ni yng nghamau cynnar iawn y gwaith hwn, ac rwy'n rhagweld y bydd yn parhau trwy gydol 2024 ac i mewn i 2025. Ond, roeddwn i'n awyddus i ddechrau'r ddadl yn y Siambr yn gynnar er mwyn i mi allu gwrando ar y cyd-Aelodau i gyd a gweithio gyda nhw a sicrhau y bydd cyfle i ymgysylltiad cynnar. Rwy'n edrych ymlaen at glywed syniadau cyd-Aelodau.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

Photo of Peter Fox Peter Fox Ceidwadwyr 2:48, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

A gaf i ddiolch i chi am y datganiad, Ysgrifennydd Cabinet? Rydym ni yn y cyfnod hwnnw o her wleidyddol, fe wyddom. Yn amlwg, roedd hanner cyntaf eich datganiad chi'n cynnwys ymosodiad gwleidyddol rhagweladwy sef y safbwynt diofyn mae'n ymddangos sy'n tynnu sylw oddi wrth anallu'r Llywodraeth i redeg y wlad hon. Nac anghofied neb, y chi sydd wedi bod yn rhedeg y wlad hon ers 25 mlynedd. Y gyllideb ddiwethaf a gawsoch ni oedd y setliad mwyaf a gawsoch chi erioed. Y ffaith amdani yw bod anallu'r Llywodraeth hon yn amlwg i'w weld.

Ac nac anghofied neb bod Cymru yn cael £1.20 am bob £1 sy'n cael ei wario yn Lloegr. Ond fe welsom ni gyllidebu difeddwl y llynedd, er bod cyngor ar waith fisoedd ynghynt, a oedd yn cynghori ynglŷn â'r materion o ran chwyddiant a oedd ar waith. Ni chafodd y gyllideb ei thrin yn dda eleni, gan i ni weld llywodraeth leol yn gweld toriad enfawr mewn termau real, gan orfodi cynghorau i wthio'r dreth gyngor i fyny. Rydym ni'n gweld dirywiad parhaus yn ein gwasanaeth iechyd, y rhestrau aros hwyaf yn y DU, addysg yn gorwedd ar waelod tablau perfformiad, rydym ni'n gweld economi sy'n tanberfformio gyda'r cyfraddau isaf o gyflog yn y DU. Nid yw eich Llywodraeth chi'n ceisio cefnogi busnesau ond mae hi'n llesteirio twf. Mae'r canolbwyntio a'r dewisiadau a wnaeth eich Llywodraeth chi wedi bod yn y mannau anghywir, ac fe wyddom ni beth oedd y meysydd hynny ac ni wnaf eu hailadrodd, ond yr un amlwg fyddai'r £120 miliwn yr ydym ni'n bwriadu ei wario ar Aelodau newydd yma, heb sôn am yr 20 mya a'r ergyd £9 biliwn a fydd i'r economi dros y blynyddoedd nesaf o ganlyniad i hynny.

Ni wnaiff ystyriaethau byrdymor ein hachub ni, Ysgrifennydd Cabinet. Mae angen i chi fod â chynllun, a dyna rywbeth nad oes gan Lafur mohono, a'r hyn y gwnaethoch chi ei gyfaddef heddiw yw nad oes unrhyw gynllun. Ystyriaethau byrdymor eich Llywodraeth chi sydd wedi arwain at ostyngiad mewn rhyddhad ardrethi busnes a fydd yn codi rhywfaint o arian i chi yn y byrdymor ond a fydd yn niweidio busnesau ledled Cymru ac, yn ddiamau, yn colli refeniw i chi yn y dyfodol yn yr hirdymor. Ystyriaethau byrdymor eich Llywodraeth chi a fydd yn colbio busnesau twristiaeth gyda'r dreth dwristiaeth ofnadwy a'r rheoliadau 182 diwrnod a fydd yn gwneud y sector yng Nghymru yn llai cystadleuol ac yn dlotach. Ystyriaethau byrdymor eich Llywodraeth chi sydd wedi peri i economi Cymru ddioddef ergyd o £9 biliwn, fel soniais i'n gynharach, o ganlyniad i'r polisi 20 mya. Wrth edrych ar yr holl bolisïau cosbol hyn gyda'i gilydd, mae hi'n amlwg fod Llywodraeth Lafur Cymru wedi rhoi'r ffidil yn y to o ran twf. Mae arwain y ffordd mewn ymchwil a datblygu, a buddsoddi mewn technoleg, i hybu ein hynni mewn sectorau gwyrdd yn rhywbeth y dylech chi fod yn canolbwyntio arno. Edrychwch ar gynllun Llywodraeth y DU i ddarparu pwerdy gigawat newydd yn y gogledd neu drydaneiddio prif reilffordd y gogledd gyda gwerth £1 biliwn o fuddsoddiad, neu'r cronfeydd ffyniant bro, ffyniant a rennir neu berchnogaeth gymunedol. Ym mha le y mae gweledigaeth Llafur Cymru? Beth sydd gan Lywodraeth Lafur Cymru i'w gynnig? Dim byd o gwbl, yn anffodus.

Fodd bynnag, wedi dweud hynny i gyd, rwy'n croesawu eich gwahoddiad i weithio yn golegol, ac rydych chi'n gwybod y byddaf i'n gwneud hynny, ac rwy'n falch y byddwch chi'n gwrando ar y pethau y gallem ni fod yn eu cyflwyno. Rwy'n falch y bydd adolygiad trawslywodraethol o wariant, oherwydd rwyf i o'r farn fod rhywbeth ar goll mewn ffordd sylfaenol yn y lle hwn sef golwg gyfannol ar yr holl ystod o wasanaethau yr ydym ni'n eu darparu yma; ac o'r herwydd fe welwn ni lywodraethu portffolios a Llywodraethau nad ydynt yn siarad â'i gilydd, ac un ochr yn ymladd y llall, yn lle dod at ein gilydd i ddatrys rhai o'r prif faterion, fel y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Felly, rwy'n diolch i chi am eich datganiad, Gweinidog. Rydym ni'n edrych ymlaen at yr hyn a fydd yn digwydd yn y dyfodol. Yn sicr, rwyf i'n gobeithio nad Rachel Reeves a fydd yn pennu beth fydd ein sefyllfa ariannol, wrth symud ymlaen, gan nad oes gennyf i lawer o ffydd ynddi hi, mae arna' i ofn. Diolch i chi.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur 2:52, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n ddiolchgar iawn i Peter Fox am ei sylwadau'r prynhawn yma. Rwy'n deall, wrth gwrs, ein bod ni yng nghyfnod etholiad cyffredinol, ond rwy'n credu mai asesiad syml o'r ffeithiau yn unig oedd fy sylwadau agoriadol i, wrth i mi nodi'r cyd-destun economaidd a chyllidol yr ydym ni'n cynnal yr adolygiad hwn o wariant ynddo, ac mae'r ffeithiau hynny ag effaith ar fywydau pobl ledled Cymru o ddydd i ddydd. Roedd rhai ffeithiau pellach i'w gweld yn yr adroddiad 'Ending Stagnation' gan y Resolution Foundation, yr wyf i'n ei argymell yn gryf iawn i gyd-Aelodau os ydyn nhw'n awyddus i ddysgu ychydig mwy am y cyd-destun yr ydym ni'n byw ynddo. Yn yr adroddiad hwnnw, maen nhw'n trafod effaith tlodi, a chyfraddau budd-daliadau sydd wedi methu â chadw i fyny â phrisiau yn ystod 10 o'r 15 mlynedd diwethaf. Ochr yn ochr â thoriadau ehangach ers 2010, mae hyn wedi lleihau incwm y bumed ran dlotaf o deuluoedd yng Nghymru gan ychydig dan £3,000 y flwyddyn. Mae hynny'n wir, wir arwyddocaol. Mae tua chwarter yr aelwydydd sydd ag oedolion anabl mewn tlodi ac mae mwy na dwy ran o bump o deuluoedd sydd â thri neu fwy o blant mewn tlodi hefyd. Nid yw anghydraddoldeb wedi lleihau, er gwaethaf y cynnydd yn yr isafswm cyflog a'r enillion cyflogaeth cynyddol dros y cyfnod. Felly, rwy'n credu, rydym ni'n wynebu ystod sylweddol o heriau wrth i ni ymgymryd â'r gwaith hwn.

Holl bwynt y gwaith hwn yw ein bod ni'n myfyrio ar y blynyddoedd yr ydym ni wedi bod trwyddyn nhw, trwy'r pandemig a thrwy'r argyfwng costau byw wedyn, sydd bron yn ôl eu natur wedi ein harwain at wneud rhai o'r penderfyniadau tactegol hynny sydd, yn anochel, yn fwy cydnaws â'r byrdymor. Mae hyn yn ymwneud mwy â bod â barn strategol ac ystyried gwaith y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, ac mae gan lawer o wledydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd fframweithiau gwariant tymor canolig hefyd, sef, yn y bôn, yr hyn yr ydym ni'n sôn amdano heddiw. Mae cwmpas a dyluniad y rhain yn amrywio yn sylweddol, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod yn dysgu o'r hyn sy'n digwydd mewn gwledydd eraill a chymryd ein hysbrydoli pan welwn ni enghreifftiau yr ydym ni o'r farn eu bod yn gadarnhaol iawn.

Mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, er enghraifft, yn dweud mai rhai o fanteision posibl bod â fframwaith gwariant i'r tymor canolig allai fod i hwnnw fod yn sail i ddisgyblaeth ariannol, a hynny, wrth gwrs, i'r graddau y caiff yr uchafbrisiau eu fframio trwy gyfeirio at derfynau cyllidol a'r adnoddau sydd ar gael. Fe allen nhw wella effeithiolrwydd gwariant cyhoeddus trwy gysoni gwariant cyhoeddus â blaenoriaethau cenedlaethol. Fe allen nhw nodi cyfeiriad newidiadau polisi a chyllid, ac yn sgil hynny gynnig mwy o sicrwydd ynghylch gofynion adnoddau ac argaeledd dros y gorwel amlflwyddyn, ac, yn eu tro, hyrwyddo cynllunio effeithiol wrth symud ymlaen. Fe allen nhw hwyluso cynllunio ac adnoddau polisïau amlflwyddyn hefyd y gellid bod ag angen gorwel amser estynedig i'w gweithredu nhw, megis prosiectau cyfalaf mawr, er enghraifft, neu raglenni newydd neu ailstrwythuro sefydliadol. Felly, yr hyn yr ydym ni'n sôn amdano yma heddiw yw'r cynllunio tymor hwy, gan edrych ymlaen am bum mlynedd, am ddeng mlynedd, i ddeall deinameg Cymru i'r dyfodol a'r heriau yr ydym ni'n gwybod eu bod yn dod i gwrdd â ni, a sut y byddwn ni'n mynd ati i fynd i'r afael â nhw.

Rwy'n credu ein bod ni'n dechrau ar yr hyn a fydd yn ddarn cyffrous iawn o waith, ac mae'r cynnig hwnnw i fod yn golegol yn hynny o beth yn ddiffuant iawn. Fel dywedais i yn y datganiad, bydd y darn hwn o waith yn cael ei wneud yn ystod 2024 ac i mewn i 2025. Felly, unwaith y bydd y llwch wedi setlo ar yr etholiad cyffredinol, rwy'n siŵr y byddwn yn gallu cael rhai o'r trafodaethau mwy colegol hynny o ran y darn hwn o waith, oherwydd mae hwnnw'n bendant yn rhywbeth yn fy marn i, yn y Senedd, y bydd gan bob un ohonom ni awydd i weithio arno. Mae'r drws yn llydan agored i gael y trafodaethau hynny.

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru 2:55, 11 Mehefin 2024

Diolch i chi am eich datganiad heddiw. Dyma fy nghyfle cyntaf i siarad efo chi fel llefarydd y blaid dros gyllid, a dwi'n edrych ymlaen i gydweithio â chi, a chraffu, wrth gwrs, Ysgrifennydd Cabinet, a dwi'n croesawu'r gwahoddiad hwnnw o ran cydweithio.

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru 2:56, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Mae'n rhaid i mi fod yn onest, rwyf i mewn ychydig o ddryswch ac yn siomedig oherwydd rhannau o'r datganiad heddiw. Roedd yna ddwy B ar goll yn bendant, sef Brexit—effaith Brexit; siawns nad oes rhaid i ni gydnabod effaith ddinistriol Brexit ar ein cymunedau ni a'r cyllid sydd ar gael i'n cymunedau ni—a Barnett hefyd. Rydym ni i gyd yma o'r unfarn mai model hen ffasiwn yw hwnnw. Beth am gyllid teg i Gymru? Rydym ni ar ganol ymgyrch yr etholiad cyffredinol, ac roedd yna ddigon o bwyntiau gwleidyddol yn cael eu sgorio yn eich datganiad chi o ran hyrwyddo Rachel Reeves, ond mae'n rhaid i gyllid teg i Gymru fod wrth galon ein galwadau ar Lywodraeth nesaf y DU—diwygio Barnett, gan sicrhau ein bod ni'n cael yr arian canlyniadol HS2 hwnnw i Gymru, a sicrhau ein bod ni'n cael datganoli Ystad y Goron hefyd. Mae rheidrwydd ar y Llywodraeth nesaf i wneud y pethau hyn, ac fe hoffwn i gael y sicrwydd hwnnw oddi wrthych chi y byddwch chi'n ymladd dros Gymru, yn brwydro am gyllid teg ac yn brwydro dros yr uchelgais honno. Oherwydd gadewch i ni fod yn eglur, fel yr oeddech chi'n amlinellu, wrth gwrs, effaith cyni—14 mlynedd o gyni'r Torïaid—sydd nid yn unig yn ddinistriol i'n sefydliadau, ond i bobl yn ein cymunedau hefyd. Rydym ni'n gwybod yr effaith mae tlodi yn ei chael ar iechyd pobl, sef bod pobl wedi bod yn byw mewn cartrefi llaith a'r effaith y mae hynny'n ei gael ar eu hiechyd wedyn. Bu pobl farw oherwydd polisïau creulon, ac mae hwnnw'n fater y mae'n rhaid ei ystyried.

Yr unig bwynt yr wyf i'n gytûn â Peter Fox yn ei gylch yw fy mod innau o'r farn fod yna bethau y mae angen i Lywodraeth Cymru fyfyrio arnyn nhw o ran y 25 mlynedd diwethaf o benderfynu ar bolisïau, felly rwy'n croesawu'r dull hwn o weithredu ag ymrwymiad hirdymor fel hyn. Yn amlwg, mae Llywodraethau eraill ledled y byd yn dewis y dull hwn. Ond un peth nad wyf i'n ei ddeall ydyw, gan fod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 gennym ni yma yng Nghymru, na wnaethpwyd unrhyw gyfeiriad ati hi o gwbl yn eich datganiad chi. Mae hi wedi bod ar waith ers 2015. Yn hynny o beth, mae'n dodi dyletswydd ar Weinidogion Cymru i ystyried yr hirdymor. Rwyf i wedi ceisio f'atgoffa fy hun o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol ac, fel sy'n cael ei nodi ynddi, mae'n ymwneud â

'gwella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru', a'r diben i beri i gyrff cyhoeddus a restrir feddwl yn fwy am yr hirdymor drwy ddarparu fframwaith. Mae dyletswydd arnoch chi dan y Ddeddf honno i wneud llawer o'r hyn y gwnaethoch ei amlinellu heddiw. Felly, a wnewch chi egluro i mi sut ddylai hyn weithio gyda'r dyletswyddau hynny o ran Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, ac a glywsom ni gyfaddefiad heddiw nad yw Gweinidogion Cymru wedi bod yn gwneud yr hyn sy'n ofynnol dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, neu eich bod chi, mewn gwirionedd, yn symud i ffwrdd oddi wrthi? Nid yw hynny'n eglur iawn i mi o gwbl, o ystyried bod y rhain wedi cael eu hamlinellu yn bendant iawn. Rwyf i wedi bod yn bryderus ac wedi sôn sawl gwaith ers i mi gael fy ethol yma fy mod i wedi pryderu am ddull Llywodraeth Cymru o ymdrin â chyllidebau gydag ymagwedd gaeëdig, yn hytrach na meddwl yn drawslywodraethol o ran sut y gallwn ni fod yn buddsoddi mewn diwylliant, buddsoddi mewn chwaraeon yn rhan o'r agenda atal. Felly, rwy'n croesawu eich bod chi'n datgan fel hyn, ond rwy'n holi pam nad yw hyn yn digwydd eisoes, a'ch bod chi'n sôn am ddull gweithredu newydd, yn hytrach na gweithio o fewn fframweithiau'r Ddeddf honno. Ond, yn fwy na dim, rwy'n gobeithio ein bod ni wedi cael ymrwymiad gennych chi heddiw bod rhaid iddi fod yn flaenoriaeth i ni gael y cyllid teg hwnnw i Gymru oddi wrth Lywodraeth nesaf y DU, o ba bynnag liw y bydd hi, ac nad ydym ni ond yn cyfaddef ein bod ni wedi ein trechu.

Rydych chi'n sôn hefyd yn eich datganiad am—os gallaf i ddod o hyd iddo yma—godi arian yng Nghymru. Wel, yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni wedi galw amdano, i chi fod yn defnyddio'r pwerau hynny, felly rwy'n croesawu'r dull hwnnw. Ond, yn amlwg, fe gawsom ni gyfle i ddiwygio'r dreth gyngor, er enghraifft. Felly, a yw hwn hefyd yn gyfaddefiad nad aethom ni'n ddigon pell yn y gorffennol?

Felly, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n cymryd y sylwadau hynny yn yr ysbryd y cawson nhw eu bwriadu, ynglŷn â sicrhau bod yr adnoddau sydd ar gael gennym ni yma yng Nghymru. Ond fe hoffwn i ddeall ym mha ffordd yr ydych chi'n brwydro er mwyn i ni fod â'r hyn sydd ei angen arnom ni yma yng Nghymru i ddarparu'r gwasanaethau cyhoeddus hynny hefyd.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur 3:00, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n ddiolchgar iawn am y sylwadau'r prynhawn yma, ac fe hoffwn i groesawu Helen Fychan i'w swydd llefarydd newydd. Rwy'n edrych ymlaen at yr hyn y gwn i a fydd yn ddigonedd o her a chraffu, ond i ddweud fy mod yn awyddus iawn hefyd i ganfod y meysydd hynny o dir cyffredin y gallwn ni weithio gyda'n gilydd arnyn nhw hefyd. A dim ond dweud 'diolch' wrth Peredur Owen Griffiths hefyd am ei waith yn llefarydd, ac fe wn i y bydd yn parhau wrth ei waith yn Gadeirydd cyllid hefyd, ac felly fe fyddwn yn parhau i gydweithio yn y maes hwnnw hefyd.

Rwyf i o'r farn fod llawer yr ydym ni'n cytuno ag ef yn eich cyfraniad heddiw. Brexit: rwy'n credu bod fy marn i ar Brexit yn gyfarwydd iawn, ond rwy'n hapus i ddweud ar goedd yma fod pryderon mawr gennyf i ynglŷn â'r ffordd yr ymadawyd â'r undeb yn y lle cyntaf, ond yna'r effeithiau y mae'n eu cael ar ein heconomi ac ar ein bywydau yn llawer ehangach y tu hwnt i hynny hefyd. Roeddwn i'n falch iawn fod Rachel Reeves wedi sôn am gau'r tyllau yn y cytundeb Brexit o leiaf, a thorri'r fiwrocratiaeth sy'n llesteirio rhai o'r diwydiannau blaenllaw sydd gennym ni yma yng Nghymru, a hefyd roeddwn i'n falch iawn o glywed Prif Weinidog Cymru yn ailadrodd y trafodaethau a gafodd ef gyda Keir Starmer yn flaenorol ynglŷn â phwerau a chyllid yn dychwelyd atom ni yma yng Nghymru ar ôl iddyn nhw gael eu diddymu o ganlyniad i Brexit, er gwaethaf y ffaith ein bod wedi cael ar ddeall na fyddem ni'r un geiniog yn dlotach ac na fyddai pwerau yn cael eu cymryd oddi arnom. Felly rwy'n credu bod y pethau hynny'n gadarnhaol, ond fe fydd effaith barhaus Brexit yma gyda ni am amser maith i ddod eto.

O ran Barnett, a diwygio'r ffordd y mae'r Deyrnas Unedig yn cael ei hariannu, nid es i ormod o fanylder ynglŷn â hynny, neu i mi beidio ag ymhél â hynny'r prynhawn yma, oherwydd fe gawsom ni ddadl drylwyr iawn am hynny yn y Senedd yn ddiweddar iawn. Unwaith eto, fe geir llawer o dir cyffredin. Rydym ni o'r farn fod angen diwygio Barnett. Barn Llywodraeth Cymru yw y dylem ystyried bod â system ledled y DU sydd ar sail anghenion, a bod dyfarniad annibynnol gennym ni, er mwyn cael y cyfleoedd hynny i fod yn argyhoeddedig o gyfiawnder unrhyw beth a allai ddod allan ar yr ochr arall i hynny. Fe fyddwn ni'n dal ati i bwyso'r dadleuon hynny, fel nodwyd gennym ni yn 'Diwygio ein Hundeb'. Rwy'n falch iawn o'r gwaith sydd wedi dod drwodd a'r safbwyntiau sydd wedi dod drwy'r comisiwn ynglŷn â dyfodol y cyfansoddiad yng Nghymru hefyd, a oedd yn cefnogi barn Llywodraeth Cymru ar hyblygrwydd cyllidol yn y ffordd honno. Unwaith eto, mewn gwirionedd, mae hwnnw'n rhywbeth y mae gennym ni gytundeb trawsbleidiol ynglŷn ag ef yn y Senedd, sy'n wirioneddol adeiladol.

O ran Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, yn hollol, fe fydd honno wrth galon y gwaith, ond mae hi hefyd wrth galon y cyllidebau a luniwn ni beth bynnag. Felly, fe fydd y gwaith hwn—. Rydym ni'n ystyried hwn yn fframwaith cyllidol tymor hwy y byddwn ni'n ymgymryd â'n cyllideb flynyddol ynddo. Felly, mae cyllideb 2025-26 o'n blaenau ni, er enghraifft, felly fe fydd y gwaith o ran pennu'r blaenoriaethau uniongyrchol yn dechrau yn unol â'r amserlen arferol. Felly, mae'r ddadl sy'n cael ei harwain gan y Pwyllgor Cyllid yn dod cyn yr haf. Fe fydd honno'n digwydd, ac yna fe fyddwn ni'n ymgymryd â'r broses gyllidebol ffurfiol yn ôl ein harfer. Ond fe fydd hynny'n digwydd wedyn ar gyfer blynyddoedd i ddod yn y cyd-destun ehangach hwn.

Felly, fe fydd y cyd-destun ehangach hwn yn ystyried pethau fel demograffeg yng Nghymru, yr hyn a wyddom ni am gynhyrchiant a sut y gallwn ni fynd ati i rymuso hynny yng Nghymru. Ac rwy'n credu mai un o'r pethau sy'n bwysig iawn yw llwybr gwariant iechyd a gofal cymdeithasol. Felly, un o'r heriau allweddol yr ydym ni'n eu hwynebu ar draws y gyllideb—fe wyddom ni i gyd; rydym ni'n trafod hyn drwy'r amser—a oes rhaid i ni ddargyfeirio cyllid o fannau eraill yn y Llywodraeth i sicrhau bod y cyllid angenrheidiol gan iechyd, ac mae hynny'n cymryd cyfran gynyddol o'r gyllideb adnoddau yn barhaus. Ar hyn o bryd, mae'n agos at 55% erbyn hyn; ar sail y tueddiadau cyfredol, ac fe allai fod hyd at 60 y cant erbyn 2028-29.

Felly, mae adolygiad o wariant Cymru yn gyfle pwysig iawn i ystyried y ffordd orau o reoli'r llwybr hwnnw yn y dyfodol, ochr yn ochr ag ystyriaeth o ystod o heriau a chyfleoedd cyllidol strategol allweddol eraill sy'n ein hwynebu ni hefyd, ac mae'r Ysgrifennydd Iechyd a minnau'n ystyried pa waith y mae angen i ni ei wneud neu ei gomisiynu yn allanol i ddeall hyn yn well. Mae hi wedi bod yn amser hir nawr ers gwaith Cronfa'r Brenin, er enghraifft. Mae llawer wedi newid ers hynny, felly rydym ni'n ystyried yr hyn y dylem ni fod yn ei wneud gyda'n gilydd ynglŷn â hynny hefyd. Ac, wrth gwrs, fe fydd ein cyllidebau arferol ni'n parhau i fod â'r asesiad effaith integredig strategol ac ati.

Mae gweithio ar y cyd wrth galon Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, a dyna'r hyn a fydd wrth galon yr adolygiad o wariant. Rydym ni'n dymuno rhoi cynnig ar wahanol bethau nawr gyda'r adolygiad o wariant o ran ymgysylltu. Mae'r ymgysylltiad arferol â'r comisiynwyr gennym ni, sy'n gynnwys comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol, er enghraifft. Mae gennym ni ystod eang o bethau eraill yr ydym ni'n eu gwneud i geisio ymgysylltu â chyllidebau, ond, mewn gwirionedd, rydym ni'n awyddus i agor hyn yn fwy eang a chlywed oddi wrth leisiau gwahanol ac amrywiol ledled Cymru.

Fel dywedais i, ystyr datganiad heddiw yw rhoi gwybod i'r Senedd fy mod i'n awyddus i gychwyn y darn hwn o waith a cheisio cynnal y sgwrs honno'n gynnar er mwyn clywed y safbwyntiau dechreuol, ond ychydig iawn hyd yn hyn sy'n llwyr ddigyfnewid o ran y camau nesaf. 

Photo of Jenny Rathbone Jenny Rathbone Llafur 3:06, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n nodi eich pum blaenoriaeth. Ar ran y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, tybed a fyddech chi'n mynegi faint o bwys a roddir i'r datganiad effaith cydraddoldeb a sut y bydd yn wahanol i un y llynedd neu'r flwyddyn flaenorol, oherwydd rwy'n credu bod pryder gwirioneddol nad yw hyn yn cael ei ystyried yn flaenllaw nac yn ganolog o ran penderfyniadau'r Llywodraeth. 

Fe hoffwn i ofyn i chi hefyd pa sylw y byddwch chi'n ei roi i symud mwy o adnoddau tuag at atal, oherwydd mae hi'n costio cymaint llai i drin problemau yn eu dechreuad yn hytrach na gadael iddyn nhw ddatblygu ac wedyn mae hi'n mynd yn llawer mwy costus, ac mae angen dybryd i ni wneud rhagor ynglŷn â hyn.  

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur

(Cyfieithwyd)

Felly, o ran yr asesiad effaith integredig strategol, rydym ni wedi'i gomisiynu—. Neu rydym ni'n cynnal adolygiad o'r asesiad effaith integredig strategol eleni, er mwyn i ni fyfyrio ar farn y pwyllgor ond ar y safbwyntiau ehangach a fynegwyd yn y Senedd hefyd wrth i ni ymgymryd â'r gyllideb flynyddol. Felly, fe fydd yr asesiad effaith yn rhan o'n cyllideb arferol ni. Y gwaith yr wyf i'n ei ddisgrifio heddiw yw'r ystyriaeth o'r fath sy'n fwy strategol, hirdymor. Felly, rydym ni'n ystyried y strategaeth ariannol yn rhagolwg pump i 10 mlynedd fel hynny. O fewn hynny wedyn, bydd cyfres o'r hyn yr ydym ni'n fewnol yn cyfeirio atyn nhw fel penodau. Felly, fe allai pennod fod yn gyllideb un flwyddyn neu fe allai fod yn adolygiad o wariant am dair blynedd, ond mae hynny i gyd dan yr ymbarél ehangach o olwg y tymor hwy, ac fe fydd yn edrych ar bethau fel demograffeg, yr hyn yr ydym ni'n disgwyl ei weld yn digwydd yn y gwasanaeth iechyd ac ati.

Felly, mae hyn yn caniatáu gwneud penderfyniadau fel hyn dros dymor hwy, ac mae'n ymateb i'r hyn y mae'r Senedd wedi bod yn awyddus iawn i'w wneud o ran y symudiad pellach fel hyn ac sy'n fwy ar sail tystiolaeth tuag at atal sy'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei wneud yn llwyr. Rwyf i newydd sôn am yr hyn yr ydym ni'n ei ddisgwyl, ar sail y llwybrau presennol, efallai y bydd y gwariant ar iechyd yn y blynyddoedd i ddod, a hynny—. Mae hi'n her enfawr, felly dyna un o'r rhesymau pam rydym ni'n gwneud y gwaith hwn, i geisio symud materion yn fwy tuag at atal, ond gwneud hynny yn yr hirdymor.  

Photo of Cefin Campbell Cefin Campbell Plaid Cymru 3:08, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch i chi am eich datganiad. Ysgrifennydd Cabinet, os nad oedd hynny'n eglur i mi o'r blaen, mae'r ystod o gyfarfodydd yr wyf i wedi dechrau eu cynnal gyda rhanddeiliaid ar draws y sector addysg wedi gwneud i mi sylweddoli pa mor wirioneddol yw maint yr argyfwng oherwydd y tanfuddsoddi sydd wedi bod mewn addysg yng Nghymru. O addysg gynradd yr holl ffordd at addysg uwchradd, addysg bellach ac uwch, mae effaith y tanfuddsoddiad hwn yn amlwg i'w weld. Nawr, yn wir, fel gwelodd pawb ohonom ni ddoe, mae'r ffigurau a gyhoeddwyd gan 'School Cuts Cymru' yn dangos bod 922 o ysgolion yng Nghymru wedi wynebu toriadau yn eu cyllidebau, gyda chyllid termau real fesul disgybl wedi gostwng £343 yn yr ysgolion cynradd, £388 yn yr ysgolion uwchradd a £411 yn yr ysgolion arbennig. 

Nawr, fe wyddom ni hefyd o'r llythyrau cyhoeddus oddi wrth benaethiaid yn sir Ddinbych, Blaenau Gwent ac mewn mannau eraill eu bod nhw'n wynebu gwasgfa ariannol ddigynsail, gydag effeithiau canlyniadol ar ysbryd y staff, eu hiechyd meddwl a'u gallu i wneud eu gwaith. Ar yr un pryd, mae addysg uwch a phellach yn wynebu—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gen i? 

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:09, 11 Mehefin 2024

(Cyfieithwyd)

Mae angen i chi ofyn cwestiwn.

Photo of Cefin Campbell Cefin Campbell Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Mae'n ddrwg gen i, rwy'n dod at hwnnw. Reit, iawn. Felly, a wnewch chi gadarnhau eich bod chi'n gwneud popeth sydd yn eich gallu i sicrhau bod ein system addysg ni'n cael y gyfradd angenrheidiol o fuddsoddiad?

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur

(Cyfieithwyd)

Rwy'n ddiolchgar iawn am hwnna, ac roedd Cefin Campbell a minnau mewn digwyddiad amser cinio'r prynhawn yma, yn siarad â chynrychiolwyr o Undeb y Brifysgol a'r Coleg, ac fe glywsom ni am yr heriau sy'n wynebu'r sector addysg uwch hefyd, ac felly rydym ni'n ymwybodol o'r pwysau ar draws y gyfundrefn addysg.

Felly, fe fydd addysg, yn amlwg, yn allweddol i'r gwaith yr ydym ni'n sôn amdano'r prynhawn yma, sy'n edrych tua'r cyfnod hwnnw rhwng pump a 10 mlynedd yn mynd yn ei flaen, ac rydych chi wedi gweld sut y mae ein hymgais ni i flaenoriaethu llywodraeth leol drwy ein prosesau cyllidebol yn ystod y blynyddoedd diwethaf wedi rhoi'r amddiffyniad gorau posibl y gallem ni ei roi i addysg, ond ie, yn hollol, rydym ni'n cydnabod y pwysau enfawr sydd ar addysg ar hyn o bryd.

O ran y gwaith ar gyfer y cyfnod adolygu gwariant, rwy'n credu mai'r hyn y dylwn ei ddysgu o hyn, mewn gwirionedd, yw cais iddi fod yn golofn allweddol yr ydym ni'n ei hystyried wrth i ni lunio'r broses adolygu gwariant, oherwydd nid yw'r hyn yr wyf i'n siarad amdano'r prynhawn hwn yn unrhyw beth sy'n dyrannu arian; mae hyn yn ymwneud mwy â'r broses o ddeall beth allai'r heriau fod yn y blynyddoedd i ddod, i sicrhau ein bod ni'n ymgymryd â'r dull strategol hwnnw o ymdrin â'r heriau hynny, yn hytrach na gorfod ymateb mewn rhyw fath o ddull byrdymor. Ond fe fydd yr heriau o ran demograffeg yr ydym ni'n eu hwynebu, yn fy marn i, â rhan yn hynny hefyd, ac fe fydd honno'n rhan bwysig o'n hymchwil ni.