4. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol: Creu Cenhedlaeth ddi-fwg a mynd i’r afael â fepio ymhlith pobl ifanc

– Senedd Cymru am 3:49 pm ar 23 Ebrill 2024.

Danfonwch hysbysiad imi am ddadleuon fel hyn

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:49, 23 Ebrill 2024

Eitem 4 heddiw yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar greu cenhedlaeth ddi-fwg a mynd i’r afael â fepio ymhlith pobl ifanc. Galwaf ar yr Ysgrifennydd, Eluned Morgan.

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr. Diolch am y cyfle hwn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y gwaith pwysig yr ydym yn ei wneud i greu Cymru ddi-fwg ac i fynd i'r afael â fepio gan bobl ifanc. Er gwaethaf ein holl lwyddiant o ran lleihau cyfraddau smygu, mae'n parhau i fod yn brif achos niwed a marwolaeth y gellir ei osgoi yma yng Nghymru. Mae smygu yn niweidio bron pob organ o'r corff ac, yn unigryw, mae'n niweidio nid yn unig yr smygwr ond y bobl o'i gwmpas. Rydym yn i gyd yn gwybod yr effeithiau y mae smygu yn eu cael ar unigolion, ar gymdeithas ac ar ein gwasanaeth iechyd. Nid gor-ddramateiddio yw dweud bod y rhain yn ddinistriol.

I unigolion, mae tybaco yn cynyddu'r risg o ganser, clefydau anadlol, a dementia yn sylweddol. Ar gyfer ein cymdeithas, mae smygu yn achosi anghydraddoldebau iechyd ac yn costio biliynau i'r economi bob blwyddyn. Lansiodd y cyn-Ddirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Llesiant ein strategaeth Cymru ddi-fwg ddwy flynedd yn ôl a'n nod uchelgeisiol o leihau nifer yr achosion o smygu i 5 y cant erbyn 2030. Rydym yn gweithio tuag at yr uchelgais hwnnw, gan gefnogi pobl i roi'r gorau i smygu ar bob cam o'u bywydau.

Mae'r Prif Weinidog wedi rhoi pwyslais o'r newydd ar 1,000 diwrnod cyntaf bywyd plentyn i sicrhau bod pob plentyn yn cael y dechrau gorau mewn bywyd. Mae smygu yn ffactor risg sylweddol ar gyfer canlyniadau iechyd gwael sy'n gysylltiedig â beichiogrwydd. Rydym wedi bod yn gweithio i gynyddu cefnogaeth i smygwyr i roi'r gorau iddi am byth yn ystod beichiogrwydd, ac rwyf wedi gosod amcanion clir i fyrddau iechyd ddarparu monitro carbon monocsid yn ystod apwyntiadau cynenedigol i helpu menywod i gyflawni'r nod hwnnw. Mae ein gwasanaeth rhoi'r gorau i smygu cenedlaethol am ddim, Helpa Fi i Stopio, yn parhau i gefnogi miloedd o bobl bob blwyddyn, ac rydym yn cyflwyno ein rhaglen rhoi'r gorau i smygu yn yr ysbyty fel y gall staff y GIG gefnogi ein cleifion mewnol i roi'r gorau iddi.

Mae tybaco anghyfreithlon a chynhyrchion fepio yn her gynyddol a chymhleth, felly rydym yn gweithio'n agos gyda safonau masnach i gefnogi gorfodi ac atafaelu cynhyrchion anghyfreithlon a allai fod yn beryglus. Rydym hefyd wedi cefnogi ysgolion uwchradd ledled Cymru drwy ddarparu gwybodaeth sy'n seiliedig ar dystiolaeth i athrawon a staff ysgolion am sut i fynd i'r afael â sigaréts ac adnoddau i helpu dysgwyr i ddeall effaith fepio ar eu hiechyd a'u llesiant. 

Yn ogystal â'r gwaith yng Nghymru, rydym hefyd yn gweithio'n agos gyda phartneriaid ledled y DU ar gamau i fynd i'r afael â fepio gan bobl ifanc ac i greu cenhedlaeth ddi-fwg. Cafodd Bil Tybaco a Fêps Llywodraeth y DU ei gyflwyno yn Senedd y DU ar 20 Mawrth a chafodd ei ail ddarlleniad yr wythnos diwethaf. Mae gan y ddeddfwriaeth y potensial i fod yn un o'r ymyriadau iechyd cyhoeddus mwyaf arwyddocaol mewn cenhedlaeth a'r cam mwyaf ymlaen yn y frwydr yn erbyn tybaco ers i ni wahardd smygu mewn mannau cyhoeddus caeedig yn 2007.

Gyda'n caniatâd a'n cefnogaeth ni, ynghyd â chyd-weithwyr yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, bydd y prif fesurau yn y Bil—ei gwneud yn anghyfreithlon gwerthu cynhyrchion tybaco i unrhyw un sy'n troi'n 15 oed yn 2024 neu'n iau a lleihau apêl ac argaeledd cynhyrchion fepio—yn berthnasol ledled y DU. Mae'r darpariaethau hyn, wrth gwrs, yn cael effaith ar feysydd cymhwysedd datganoledig. Felly, byddaf yn gosod cynnig cydsyniad deddfwriaethol ddechrau mis Mai. Rwyf wedi ymrwymo i sicrhau bod yr Aelodau'n gallu ystyried manylion y Bil yn llawn a'i effaith yma yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at glywed sylwadau'r Aelodau maes o law. 

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 3:53, 23 Ebrill 2024

Wrth holi ysmygwyr, bydd y rhan fwyaf ohonyn nhw'n dweud eu bod nhw'n difaru dechrau, a bydd llawer yn dweud eu bod yn cael trafferth rhoi'r gorau iddi. Bydd nifer wedi dechrau'n ifanc—mwy na phedwar o bob pump cyn eu pen-blwydd yn 20 oed. Dyna pam fod gan y Bil yma'r pŵer i wneud gwahaniaeth go iawn, wrth roi sigaréts a thybaco allan o gyrraedd pobl ifanc. Ni fydd unrhyw un sydd wedi ei eni ar ôl 1 Ionawr 2009 byth yn gallu prynu sigarét nac unrhyw fath arall o dybaco yn gyfreithlon. Dros amser, bydd hyn yn arwain at genhedlaeth ddi-fwg.

Mae llawer wedi dadlau yn ddiweddar y dylai ysmygu fod yn ddewis. Er na fydd y Bil yn gwneud ysmygu'n drosedd, dwi'n cytuno yn gryf â'r prif swyddog meddygol a'r llu o arweinwyr iechyd eraill ei fod yn ddibyniaeth. Mae'n arfer sydd, yn y pen draw, yn lladd hyd at ddwy ran o dair o'i defnyddwyr hirdymor. Ar ôl mynd yn gaeth, nid dewis yw hi bellach, ond dibyniaeth. Mae'r Bil yma yn gyfle unigryw i gymryd camau pendant i warchod cenhedlaeth o bobl ifanc a phlant yng Nghymru a'r Deyrnas Unedig rhag dibyniaeth. Mae e hefyd yn rhoi mwy o bwerau i ni fynd i'r afael â fepio ymhlith pobl ifanc. Mae ein neges am fepio yr un mor glir ag erioed: os nad ydych chi'n ysmygu, peidiwch â fepio.

Ddylai'r cynhyrchion yma byth fod yn nwylo ein plant a'n pobl ifanc. Dyma pam mae cynnydd yn y nifer o bobl ifanc sy'n fepio yn achos pryder mawr, o gofio nad ydyn ni'n gwybod beth yw'r effaith hirdymor, a bod modd mynd yn gaeth i nicotin yn hawdd iawn. Hefyd, mae cynhwysion a allai fod yn niweidiol mewn rhai fêps anghyfreithlon. Mae'r ffordd mae rhai yn cael eu hyrwyddo yn aml, a'r blasau di-ri a'r deunydd pecynnau llachar, yn apelio i blant, fel y stondin losin mwyaf deniadol. Bydd y Bil yn cyflwyno pwerau i gyfyngu ar hyn ar gyfer fêps nicotin a'r rheini heb nicotin.

Wrth gwrs, er mwyn i'r newidiadau gael effaith, bydd angen i ni sicrhau eu bod nhw'n cael eu gweithredu a'u gorfodi'n briodol, yn enwedig i ddelio â gwerthu tybaco a fêps yn anghyfreithlon. Felly, mae'r Bil yn cryfhau'r system orfodi drwy gyflwyno dirwyon yn y fan a'r lle am werthu tybaco a fêps i bobl dan oed yng Nghymru a Lloegr. Bydd hyn yn sicrhau bod swyddogion safonau masnach yn gallu cymryd camau ynghynt. Law yn llaw â'n strategaeth uchelgeisiol Cymru ddi-fwg, mae'r Bil yma yn gam ymlaen ar gyfer iechyd y cyhoedd ac mae ganddo'r potensial i atal salwch, anabledd a marwolaethau. Byddaf i'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau wrth i ni symud ymlaen gyda'r gwaith yma, sy'n hanfodol i'n helpu ni greu cenedl iachach i ni i gyd. Diolch.

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr 3:57, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr, Ysgrifennydd Cabinet, am eich datganiad. Rwy'n siarad ar y datganiad hwn heddiw yn rhinwedd fy swyddogaeth swyddogol fel Gweinidog yr wrthblaid dros iechyd meddwl a blynyddoedd cynnar, yn hytrach na mewn capasiti personol. Mae'r portffolio iechyd meddwl a'r blynyddoedd cynnar yn cynnwys dibyniaeth.

Yn aml, gall deddfwyr fod yn eithaf swrth wrth ymateb i broblem sy'n ymddangos yn sydyn, a byddwn yn rhoi fepio gan bobl ifanc yn y categori hwnnw. Mae'n bwysig ein bod yn gweithredu'n gyflym gan fod hon wedi bod yn broblem gynyddol ers rhai blynyddoedd, ond rwy'n falch o weld y Bil Tybaco a Fêps yng Nghyfnod y Pwyllgor yn San Steffan, felly mae'n bwysig nad ydym yn cael ein gadael ar ôl yng Nghymru. Heb ddeddfwriaeth debyg yng Nghymru, mae pryder y gallai fod cynnydd yn nifer y bobl ifanc o Loegr sy'n croesi'r ffin i Gymru i brynu sigaréts neu fêps tafladwy.

Wrth siarad am bwysigrwydd creu cenhedlaeth ddi-fwg, byddaf yn sôn yn gyflym am rai o'r ystadegau hynny nawr. Dechreuodd dros 80 y cant o smygwyr cyn eu bod yn 30 oed, llawer ohonyn nhw'n blant, ac amcangyfrifir bod dros 200,000 o blant y flwyddyn yn dechrau smygu yn y DU, a cheir rhywfaint o gysylltiad rhwng smygu a chamddefnyddio sylweddau eraill. Rydym eisoes yn gwybod pa mor ddrwg yw smygu i'ch iechyd. Mae'n cynyddu'r risg o farw-enedigaethau, asthma mewn plant, dementia, strôc, methiant y galon, ac, wrth gwrs, canser.

Rydym eisoes yn ennill y frwydr ar smygu, ond mae'r rheoliad fepio sydd wedi'i gynnwys yn y Bil yn hanfodol. Mae cwmnïau'n marchnata'r cynhyrchion mewn ffordd ddeniadol i apelio at bobl dan 18 oed gyda lliwiau llachar a blasau egsotig. Mae'r fêps tafladwy hyn wedi disodli smygu mewn ysgolion i raddau helaeth, gydag un o bob pump o bobl ifanc o flynyddoedd 7 ac 8 wedi rhoi cynnig ar fepio yn ôl y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, a 5 y cant o ddisgyblion ysgolion uwchradd yng Nghymru yn fepio o leiaf unwaith yr wythnos. Rhaid i mi bwysleisio bod e-sigaréts yn llwybr cyfreithlon a llwyddiannus ar gyfer rhoi'r gorau i smygu, ond mae eu marchnata tuag at blant yn anghywir, ac mae wedi arwain at nifer fawr o blant yn eu defnyddio. Ein problem ni i'w datrys yw honno nawr.

Mae'r Bil Tybaco a Fêps yn gam hanesyddol ac uchelgeisiol gan y Prif Weinidog i ddatrys y broblem hirdymor hon a sicrhau nad yw ein pobl ifanc byth yn dechrau smygu. Fodd bynnag, hawl oedolyn yw smygu os yw'n dewis gwneud hynny, yn yr un modd hawl unigolyn yw bwyta bwyd sothach neu gymryd rhan mewn unrhyw arfer peryglus arall, ac nid wyf yn tueddu tuag at bolisïau tadol pan ddaw i'r hyn y mae oedolion yn ei wneud gyda'u cyrff eu hunain. Fodd bynnag, o ran marchnata, mewn modd ysglyfaethus, cynhyrchion afiach wedi'u hanelu at blant, mae angen camau gweithredu gan y wladwriaeth. Mae angen gorfodi'r cyfreithiau presennol yn well er mwyn atal pobl ifanc rhag smygu, ond mae hyn hefyd yn dechrau mewn ysgolion lle mae athrawon yn adrodd am faterion plant yn fepio gydag amlder cynyddol. Mae angen i ysgolion fod yn rhagweithiol wrth fynd i'r afael â'r defnydd o'r dyfeisiau hyn, ochr yn ochr â'r camau deddfwriaethol, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg hefyd yn mynd i'r afael â'r mater hwn.

Mae Plaid Lafur y DU yn cefnogi'r Bil hwn, ac rwy'n falch bod Llywodraeth Lafur Cymru a Llafur Cymru yn gyffredinol yn arddel yr un safbwynt. Rydym yn falch bod yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd wedi cyhoeddi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn i sicrhau parhad gyda Lloegr a gweinyddiaethau datganoledig eraill wrth weithredu Bil Tybaco a Fêps 2024. Barn y Ceidwadwyr Cymreig yw mai dyma'r penderfyniad cywir i sicrhau iechyd y genhedlaeth nesaf. Diolch yn fawr iawn.

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:01, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr, Gareth, ac a gaf i eich llongyfarch ar gadw eich rôl? Mewn gwirionedd, rwy'n credu na fydd gan yr hen Rishi Sunak druan lawer i'w ddangos o ran ei waddol, ond mae hyn yn rhywbeth rwy'n credu y bydd, gobeithio, yn rhan o'i waddol. Dyma bron iawn yr unig beth gwerth chweil y mae wedi'i wneud fel Prif Weinidog, oherwydd y ffaith yw bod tybaco yn lladd tua 8 miliwn o bobl ledled y byd bob blwyddyn. Yng Nghymru mae hynny tua 5,600 o farwolaethau'r flwyddyn, ar gost o £302 miliwn. Felly, nid yw hyn heb gost, ac nid yw heb gost, yn amlwg, i'r unigolion, ond nid yw heb gost i ni fel cymdeithas chwaith.

Un o'r pethau rwy'n pryderu fwyaf amdano ar hyn o bryd o ran iechyd yw ein cyfraddau canser. Rwy'n poeni'n fawr iawn am yr hyn sy'n digwydd. Ond un o'r pethau rwy'n poeni fwyaf amdano yw'r gwahaniaethau o ran y canlyniadau i bobl sydd â chanser. Mae cysylltiad uniongyrchol, fel y nodais i yn fy natganiad, rhwng yr ardaloedd hynny sy'n fwy difreintiedig a'r rhai lleiaf difreintiedig o ran cyfraddau canser. Felly, mae tua 22 y cant o bobl yn ein hardaloedd mwyaf difreintiedig yn smygu, a thua 8 y cant yn ein hardaloedd lleiaf difreintiedig, ac mae hynny'n mynd i gael effaith. Mae targedu'r ardaloedd hynny yn mynd i fod yn hanfodol.

O ran fêps, rwy'n cytuno â chi. Rwy'n credu bod angen camau gweithredu gan y wladwriaeth. Mae'n eithaf brawychus o ran nifer y bobl ifanc sydd wedi dechrau fepio, ac yn sicr bydd y gyfraith newydd yn helpu. Gallaf eich sicrhau bod yr Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg, a oedd, yn amlwg, yn arfer arwain y mater hwn yn flaenorol, rwy'n gwybod, yn mynd i ymdrin â hyn o ddifrif mewn perthynas ag addysg hefyd. Yn amlwg, mae'r Blaid Lafur yn gefnogol iawn o hyn. Mae'n drueni nad oedd mwy o Aelodau Torïaidd yn ei gefnogi pan aeth drwy Dŷ'r Cyffredin.

Photo of Mabon ap Gwynfor Mabon ap Gwynfor Plaid Cymru 4:03, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Fel rwyf wedi sôn sawl gwaith, mae'r agenda ataliol yn ganolog i ddyfodol hirdymor y GIG yng Nghymru, ac ychydig iawn o faterion mwy brys sydd i'r agenda hon fynd i'r afael â nhw na smygu, sy'n parhau i orfodi costau cymdeithasol ac economaidd annioddefol o uchel. Mae smygu yn lladd 5,600 o bobl y flwyddyn yma yng Nghymru, tra bod materion iechyd sy'n gysylltiedig â thybaco yn creu bil o dros £300 miliwn y flwyddyn ar gyfer GIG Cymru. Fel y dangosir gan arolwg diweddaraf ASH Cymru, mae arferion smygu hefyd yn rhedeg ar hyd llinellau dosbarth presennol, gan ymwreiddio anghydraddoldebau iechyd yn ein cymdeithas. Er bod 8 y cant o'r rhai sy'n byw yn y graddau cymdeithasol uchaf yn smygu, mae 17 y cant o'r rhai sy'n byw yn y radd gymdeithasol isaf yn smygwyr. Mae arferion smygu hefyd yn llawer mwy cyffredin ymhlith unigolion sy'n byw mewn tai cymdeithasol, o gymharu â pherchnogion tai. Mae effaith niweidiol mwg ail-law hefyd wedi'i chofnodi'n dda, a chyda tua 13 y cant o oedolion Cymru nad ydynt yn smygu yn byw mewn aelwydydd ag o leiaf un smygwr, mae'r risg y mae defnyddio tybaco yn ei hachosi yn amlwg yn ymestyn ymhell y tu hwnt i'r hyn a wynebir gan y smygwyr eu hunain.

Mae ffigurau o'r fath yn tanseilio'r gwrth-ddadl libertaraidd coegwych bod mesurau i atal smygu rywsut yn ymosodiad ar ryddid personol. Mae cynnal rhyddid personol hefyd yn golygu gwarantu na ddylai unrhyw un orfod datblygu cyflyrau iechyd niweidiol o ganlyniad i weithredoedd pobl eraill, a sicrhau nad yw cenedlaethau'r dyfodol yn cael eu llethu gan y gost gymdeithasol enfawr y mae smygu'n ei hachosi. Ar ben hynny, pan nad yw hi'n cwyno am wladwriaeth ddofn—sydd erbyn hyn, mae'n ymddangos, yn cynnwys y letys enwog a oroesodd yn hwy na'i phrifweinidogaeth—mae Liz Truss wedi dod yn ffigwr blaenllaw o ran y gwrthwynebiad i'r fenter ddi-fwg, sy'n dweud popeth y mae angen i chi ei wybod am ei hygrededd. Os yw hi'n gwrthwynebu, yna mae'n rhaid ei bod yn syniad da.

Felly, rwy'n croesawu'r datganiad heddiw a'r consensws ar draws gwledydd y DU ar y mater hwn. Mae'n amlwg, fel y nodir yn arolwg ASH Cymru, fod awydd eang ymhlith pobl nad ydynt yn smygwyr a smygwyr fel ei gilydd am ddewrder ar y mater hwn. Mae 50 y cant o ymatebwyr wedi dweud nad yw Llywodraeth Cymru yn gwneud digon ar hyn o bryd ar reoli tybaco, sy'n cynnwys 20 y cant o smygwyr presennol. Felly, os ydym am wireddu'r uchelgais o greu Cymru ddi-fwg erbyn 2030, mae'n rhaid i ni fod yn barod i fanteisio ar y fenter yn ddi-oed.

Heb os, mae'r fframwaith deddfwriaethol a ddarperir gan Fil Tybaco a Fêps y DU yn gam i'r cyfeiriad cywir ar bapur, ond yn ymarferol ni all ond fod yn effeithiol os caiff ei ategu gan gamau gorfodi cadarn sydd wedi'u hariannu'n llawn. Felly, byddwn i'n ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog egluro pa sicrwydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i gael gan Lywodraeth y DU ynghylch y goblygiadau adnoddau perthnasol i heddluoedd Cymru. Pa mor hyderus yw'r Gweinidog y byddant yn derbyn cyllid ychwanegol i orfodi'r ddeddfwriaeth hon, yn hytrach na chael cais i wneud mwy gyda'r un pot annigonol o arian?

Ac er bod y datganiad yn ymwneud yn bennaf â mesurau sy'n cael eu gweithredu o dan ymbarél deddfwriaeth y DU gyfan, mae'n bwysig hefyd nad yw ysgogiadau datganoledig sydd ar gael i Lywodraeth Cymru yn cael eu hanwybyddu chwaith. Mae'r mater o bobl ifanc yn fepio yn bryder cynyddol ymhlith y cyhoedd, fel yr eglurodd disgyblion Ysgol Glan y Môr ym Mhwllheli i mi yn ddiweddar, yn enwedig o ystyried nad yw'r diwydiant wedi'i reoleiddio i raddau helaeth. Mae'r pwerau i greu cofrestr fanwerthu gyda safonau trwyddedu penodol ar gyfer gwerthwyr fêps wedi'u cynnwys yn Neddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017, ond nid ydynt erioed wedi'u defnyddio hyd yn hyn. Felly, a allai'r Gweinidog esbonio'r amryfusedd hwn ar ran Llywodraeth Cymru, a phryd allwn ni ddisgwyl gweld cofrestr manwerthu fêps yn cael ei rhoi ar waith yng Nghymru? Yn olaf, a allai'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr amserlenni tebygol ar gyfer cyflwyno gwaharddiad deddfwriaethol ar fêps tafladwy yng Nghymru, sy'n parhau i achosi costau amgylcheddol sylweddol? Diolch yn fawr.

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:07, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr. Wel, rwy'n credu, yn gyntaf oll, y dylem ddathlu ychydig o lwyddiant yn y maes hwn. Y gwir amdani yw bod cyfraddau smygu wedi gostwng yn sylweddol dros y 10 mlynedd diwethaf. Felly, yn 2010 roedd 23 y cant o boblogaeth Cymru yn smygu. Heddiw, mae'r ffigur hwn yn 13 y cant. Felly, nid yw'n welliant gwael, ond mae gennym ffordd bell i fynd o hyd, ac mae gennym ni'r uchelgais hon i gyrraedd 5 y cant erbyn 2030. Felly, byddai hynny, mae'n debyg, yn ein gwneud ni'n Gymru ddi-fwg. Dydw i ddim wedi gweithio allan yn union sut mae 5 y cant yn eich gwneud chi'n ddi-fwg, ond dyna ni, dyna maen nhw'n ei ddweud sy'n bosibl—dyna ni.

Yr hyn y gallaf ei ddweud wrthych yw bod gennym ni gynllun cyflawni clir iawn, felly rwy'n credu ei bod yn annheg dweud nad yw Llywodraeth Cymru yn gwneud digon yn y maes hwn. Rydym yn bendant wedi gwneud cryn dipyn o waith ar yr amgylchedd di-fwg, mae gwelliant parhaus a chefnogaeth o ran arloesi, rydym yn targedu ac yn mynd i'r afael â grwpiau blaenoriaeth, rydym yn mynd i'r afael â'r fasnach anghyfreithlon mewn tybaco ac rydym yn gweithio ledled y DU. Ac, wrth gwrs, mae gennym ni fesurau i gefnogi pobl yn eu hymdrechion i roi'r gorau i smygu.

O ran gorfodi—fe ofynnoch chi am hynny—wrth gwrs, safonau masnachu sy'n gorfod rheoleiddio yn y maes yma, ac, rydych chi'n hollol iawn, mae pawb yn cael ei ymestyn ar hyn o bryd. Felly, wrth gwrs, mae angen i ni sicrhau, pan fyddwn ni'n cyflwyno deddfau newydd, fod gennym ni'r gallu i sicrhau bod yr arian yno. Pobl ifanc yn fepio: fêps, mae'n rhaid iddyn nhw fod wedi cofrestru â'r Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd, ond, rydych chi'n hollol iawn, ar hyn o bryd does dim gofyniad i gael unrhyw fath o drwyddedu mewn perthynas â gwerthu fêps. Ac nid wyf yn amharod i edrych ar hynny, ond fy nealltwriaeth i yw y gall fod angen rhai pwerau sylfaenol ychwanegol arnom, ac, yn amlwg, mae ein rhaglen ddeddfwriaethol yn eithaf trwm ar hyn o bryd. Ond fel egwyddor, byddwn i'n barod iawn i ystyried a yw hynny'n rhywbeth y gallem edrych arno fel Llywodraeth.

Photo of Jack Sargeant Jack Sargeant Llafur 4:09, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Ysgrifennydd Cabinet, mae'r Pwyllgor Deisebau wrthi'n ystyried dwy ddeiseb ar hyn o bryd. Un ohonyn nhw yw deiseb sy'n galw am waharddiad ar werthu fêps untro, gyda chyfanswm o 455 o lofnodion, ac rwy'n falch bod yr Ysgrifennydd Cabinet dros newid hinsawdd wedi gwneud cyhoeddiad ddoe ar gynnydd gyda dyddiad o—rwy'n credu mai Ebrill 2025 ydoedd. A byddai hynny'n golygu, pan fyddai gwaharddiad yn dod i rym, y byddai deiseb arall yn sicrhau llwyddiant gwirioneddol yma o ran newid polisi.

Derbyniodd yr ail ddeiseb, Ysgrifennydd Cabinet, gyfanswm o dros 9,000 o lofnodion ac roedd yn cyfeirio at yr hyn yr oeddech chi'n cyfeirio ato, Mabon ap Gwynfor, o ran trwyddedu siopau sy'n gwerthu fêps. Maen nhw eisiau sicrhau bod staff wedi'u hyfforddi'n iawn; maen nhw hefyd eisiau sicrhau diogelwch cwsmeriaid. Mae ganddyn nhw bryderon gwirioneddol ynghylch y fêps ffug a hefyd gynhyrchion anghyfreithlon sydd ar gael yn rhy rhwydd i lawer o bobl. Clywais yr hyn a ddywedoch mewn ymateb i Mabon ap Gwynfor, ond efallai y gallai'r Gweinidog ymrwymo i ddiweddaru'r Siambr eto pan fyddwch wedi meddwl mwy am y mater hwnnw. Diolch.

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:11, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr. Roeddwn i'n falch iawn bod Huw Irranca-Davies wedi gallu gwneud y cyhoeddiad hwnnw, sy'n golygu y byddwn ni'n cael gwared ar y fêps untro hynny yn raddol, a fydd wrth gwrs yn cael mantais ddwbl, nid yn unig i'r amgylchedd, ond yn amlwg gobeithio y bydd yn atal pobl ifanc rhag manteisio ar y cyfleoedd, oherwydd rwy'n credu bod yna duedd gynyddol bryderus yn bendant o ran hynny. Mae tua 5 y cant o bobl ifanc oed ysgol uwchradd rhwng 11 ac 16 oed yn smygwyr rheolaidd; mae 20 y cant ohonyn nhw wedi rhoi cynnig ar fêps, ac mae tua 14 y cant ym mlwyddyn 11 yn fepio bob wythnos. Felly, mae'r rhain yn niferoedd eithaf uchel, rwy'n credu, ac yn amlwg yr hyn nad ydych chi ei eisiau, ac rydw i wedi cael trafodaethau diddorol iawn gyda'r comisiynydd plant yr wythnos diwethaf, sydd hefyd wedi canolbwyntio ar y mater hwn, ac mae hi wedi gwneud gwaith ymchwil diddorol iawn, dim ond siarad â rhai plant am eu pryderon—. Ac un o'r pethau yr oedd hi'n ei ddweud yw eu bod nhw, mewn gwirionedd, yn poeni am y nifer cynyddol, a nifer y plant sy'n methu mynd trwy wers gyfan nawr oherwydd bod angen iddyn nhw gael fêp, felly mae hynny'n wirioneddol bryderus. Felly, mae hyn yn mynd yn ddifrifol, ac rwy'n credu bod hyn yn digwydd ar yr adeg iawn.

Dylwn roi gwybod i chi hefyd fod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi gwneud rhywfaint o ymchwil ar hyn, ac roedd ganddyn nhw grŵp ymateb i ddigwyddiadau. Fe gyhoeddon nhw bapur ar 18 Ebrill, felly dim ond yr wythnos diwethaf, ar y mater penodol hwn, ac un o'r pethau y gwnaethon nhw sôn amdano yn eu hymateb hefyd oedd a oes angen i ni fod yn ystyried trwyddedu siopau sy'n gwerthu fêps. Felly, yn bendant nid yw wedi'i dynnu oddi ar yr agenda; y cwestiwn yw a allwch adael i mi wneud ychydig mwy o ymchwil ynghylch a allai fod yn bosibl trwy is-ddeddfwriaeth—yn amlwg mae'n anoddach os yw'n ddeddfwriaeth sylfaenol—ond fel egwyddor, yn sicr fyddwn i ddim yn gwrthwynebu edrych ymhellach i mewn i hynny.

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru 4:13, 23 Ebrill 2024

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Dwi'n falch bod y cyn-Weinidog addysg yma hefyd, oherwydd yn sicr un o’r negeseuon gan ysgolion, ond gan blant a phobl ifanc hefyd, ydy faint o broblem ydy hon, a'i bod hefyd yn golygu bod ysgolion, i drio delio efo'r peth, yn cloi tai bach, sy’n golygu wedyn, o ran mislif ac ati, fod diffyg mynediad i dai bach wedyn yn broblem enfawr. Roeddwn i mewn ysgol gynradd yn ddiweddar yma, a dyma'r prif bwnc roedden nhw eisiau siarad efo fi amdano fo, ac yn gofyn, 'Plis wnewch chi wneud rhywbeth?', gan ddweud eu bod nhw'n gallu prynu ar TikTok Shop, felly dydy o ddim jest mewn siopau ond bod TikTok Shop mor hawdd iddyn nhw, bod y blasau wedi cael eu targedu atyn nhw—pethau fel Slush Puppy, er enghraifft—a’i fod o'n rhywbeth y maen nhw wir eisiau gweld gweithredu arno fo gennym ni fel gwleidyddion. Felly, mi wnes i addo, pan fyddwn i'n cael y cyfle i ofyn cwestiwn, y byddwn i'n codi’r pryderon yma, oherwydd mae'r mynediad sydd ar gael rŵan a'r diffyg rheoleiddio o ran y math o vapes—. Yn sicr, mae yna rôl bendant i 'vape-io' o ran helpu pobl i roi'r gorau i ysmygu, ond mae'r problemau mae hyn yn ei greu o ran plant a phobl ifanc rŵan yn sylweddol, a dwi'n meddwl bod ysgolion angen cymorth hefyd.

Felly, gaf i ofyn: a wnewch chi weithio efo'r Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg newydd hefyd i sicrhau bod yna fwy o gefnogaeth i ysgolion o ran sut mae delio efo hyn, a’n bod ni’n edrych ar ymgyrch i godi ymwybyddiaeth ynglŷn â'r pryderon sydd gan ein plant a'n pobl ifanc ni, a'u cefnogi nhw i stopio'u cyd-ddisgyblion rhag bod yn 'vape-io'?

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:14, 23 Ebrill 2024

Diolch yn fawr, a dwi'n sicr yn barod i weithio gyda'r Ysgrifennydd addysg ynglŷn â sut gallwn ni fynd ati a rhoi mwy o help i ysgolion i ymdrin â'r mater yma. Yn sicr, mae'n anhygoel bod plant mewn ysgolion cynradd yn siarad fel hyn, ac mae hwnna'n codi pryderon, wrth gwrs. Un o'r pethau bydd y ddeddf newydd yma'n ei wneud yw mynd ati i roi llai o ffocws ar y lliw a'r blas a'r targedu yna, sydd ar gael i blant ac sydd wedi eu targedu at blant. Felly, bydd hwnna yn mynd fel canlyniad i'r ddeddf newydd. Un peth arall sydd werth ei ddweud, efallai, yw bod Canghellor y Deyrnas Unedig wedi rhoi duty ar fêps i ddod i mewn yn hydref 2026, felly bydd cost fêps yn mynd i fyny a bydd hwnna, gobeithio, yn atal plant hefyd rhag prynu fêps yn y dyfodol.

Photo of John Griffiths John Griffiths Llafur 4:16, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Hoffwn longyfarch Llywodraeth Cymru ar ei gwaith dros Gymru ddi-fwg a chenhedlaeth ddi-fwg, a hefyd longyfarch Llywodraeth y DU am y camau beiddgar y mae wedi'u cymryd i helpu i greu'r genhedlaeth ddi-fwg honno. Ysgrifennydd Cabinet, o ran cofrestru, fe gafodd ei drafod, mewn gwirionedd, yng nghyfarfod olaf y grŵp trawsbleidiol ar smygu ac iechyd, lle teimlwyd y gallai fod yn bosibl ei wneud o dan Ddeddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017, lle y gallai'r is-ddeddfwriaeth y soniasoch amdani fel posibilrwydd fod yn rhan ohoni, am wn i. Pwysleisiwyd pa mor bwysig yw cael y cofrestru hwnnw, y system honno i gael rhywfaint o reolaeth dros fanwerthwyr tybaco, fêp a nicotin, oherwydd, yn amlwg, mae'n rhaid i ni fod mewn sefyllfa lle gallwn ni wneud llawer mwy i atal gwerthu fêps yn anghyfreithlon, er enghraifft. Rydym wedi clywed pa mor niweidiol ydynt i'n pobl ifanc, a hoffwn ychwanegu un peth at hynny, Ysgrifennydd Cabinet. A fyddech chi'n cytuno mai un o'r agweddau pryderus iawn yw ymchwil a gynhaliwyd gan wyddonwyr yn Lerpwl lle canfuon nhw fod 29 y cant o fêps anghyfreithlon yn cynnwys plwm, metel y mae Sefydliad Iechyd y Byd yn rhybuddio y gall lefelau uchel o amlygiad iddo effeithio ar ddatblygiad ymennydd ein pobl ifanc? Mae'n mynd yn waeth ac yn waeth, onid ydyw, cyn belled ag y mae fepio a phobl ifanc yn y cwestiwn.

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:17, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr, a doeddwn i ddim yn ymwybodol o'r ymchwil benodol honno, felly mae hynny'n destun pryder mawr. Yn amlwg, mae fêps yn cael eu rheoleiddio gan yr MHRA, ac ni ddylai pobl fod yn—. Yn sicr, os ydyn nhw'n mynd i fepio, yna dylid gwneud yn siŵr ei fod wedi'i drwyddedu gan yr MHRA. Ond mae hynny'n destun llawer iawn o bryder. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn hyrwyddwr tymor hir yn y maes hwn, ac, fel y dywedais, rwyf wedi ymrwymo i edrych ar p'un a allai fod yn bosibl cyflwyno rhyw fath o drwyddedu o dan y deddfau presennol sydd gennym. Ond fyddwn i ddim yn diystyru, yn y dyfodol, yn amlwg—byddai'n anodd yn ystod tymor y Senedd hon—edrych ar p'un a allen ni, os nad yw hynny'n bosibl, ystyried deddfwriaeth sylfaenol yn y maes hwn o bosibl.

Photo of Vikki Howells Vikki Howells Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch, Ysgrifennydd y Cabinet, am eich datganiad heddiw. Rwy'n croesawu'r gwaith parhaus rydych chi'n ei wneud i fynd i'r afael â'r broblem felltith o smygu a gofnodir yn dda a'ch gwaith i fynd i'r afael â'r materion iechyd a chymdeithasol sy'n datblygu o ran fepio. Ymwelais â'm hoptegydd yr wythnos diwethaf ac roedd gen i ddiddordeb mewn gweld y gwaith a oedd yn cael ei wneud yno i gyfeirio pobl at wasanaethau rhoi'r gorau i smygu. Rwy'n deall bod y cyfeirio hwn yn rhan o'r contract optometreg, felly, Ysgrifennydd Cabinet, a allech chi ddweud mwy wrthym am y gwaith hwn ar draws pob rhan o GIG Cymru i helpu i gefnogi pobl i roi'r gorau i smygu a sut rydych chi'n monitro ac yn olrhain perfformiad y mentrau hyn? Yn ail, rwy'n croesawu eich dull o fynd i'r afael â fepio ymhlith y rhai nad ydynt erioed wedi ysmygu, yn enwedig ymhlith pobl ifanc. Mae'n amlwg bod hyn yn gofyn am ddull amlochrog sy'n pontio meysydd datganoledig a rhai heb eu datganoli. Felly, yn eich barn chi, Ysgrifennydd Cabinet, gan nodi'r gwaith y mae Llywodraeth y DU wedi'i wneud yn y maes hwn hyd yma, a ydych chi'n credu y bydd y cymysgedd hwn o gyfrifoldebau datganoledig a heb eu datganoli yn ei gwneud hi'n anoddach i chi gymryd y camau rydych chi eu heisiau, neu a ydych chi'n ystyried bod safbwynt Llywodraeth y DU yn ategu a hyd yn oed efallai'n cefnogi gwaith Llywodraeth Cymru yn y maes hwn?

Photo of Baroness Mair Eluned Morgan Baroness Mair Eluned Morgan Llafur 4:19, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch yn fawr Vikki Howells. Dydw i ddim yn genedlaetholwr. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n rhaid i ni ei wneud yw amddiffyn ein poblogaeth, ac os yw'n golygu y gallwn ni neidio ar gefn yr hyn sy'n digwydd yn San Steffan ar gyfer rhywbeth a fydd o fudd i'r cyhoedd yng Nghymru, felly nid wyf i yn gwrthwynebu hynny o gwbl. Felly, rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gallu cydweithio ar hyn ledled y DU gyfan. Felly, rwy'n falch iawn. Ac efallai y bydd meysydd eraill, yn enwedig, efallai, pan gawn ni Lywodraeth Lafur, lle byddwn ni'n gwneud llawer mwy o hynny.

Rwy'n falch iawn o weld bod y contract o ran optometryddion yn gweithio. Mae hyn yn rhan o'n hymdrechion i weld bod pob cyswllt yn cyfrif, a pham na fyddem ni'n manteisio ar y cyfle, pan fydd gan unrhyw berson iechyd cyhoeddus y cyswllt hwnnw â'r cyhoedd, i siarad am bethau eraill ar wahân i'r hyn y maen nhw wedi dod i mewn ar ei gyfer? Ac felly rwy'n falch iawn, iawn o glywed ei fod yn digwydd ar lawr gwlad, ei fod yn gwneud gwahaniaeth a bod y contract optometreg newydd yn gweithio'n dda. Felly, diolch yn fawr.