Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

3. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol – Senedd Cymru am 3:18 pm ar 23 Ebrill 2024.

Danfonwch hysbysiad imi am ddadleuon fel hyn

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:18, 23 Ebrill 2024

Cwestiynau yn awr gan lefarwyr y pleidiau, ac, yn gyntaf, llefarwyr y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood.  

Photo of Mark Isherwood Mark Isherwood Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Diolch. A oes rhywun yn fy nghlywed i? Oes. Os felly, ymchwiliadau eang a gynullir gan Weinidog yn y Llywodraeth yw ymchwiliadau cyhoeddus. Yr unig gyfiawnhad sy'n ofynnol ar gyfer ymchwiliad cyhoeddus yw bodolaeth pryder ymhlith cyhoedd am ddigwyddiad neu gyfres benodol o ddigwyddiadau. Er mai'r Llywodraeth sy'n eu cychwyn a'u hariannu nhw, cynhelir ymchwiliadau cyhoeddus yn annibynnol. Mae eich cyfrifoldebau chi'r Cwnsler Cyffredinol yn cynnwys rhoi cyngor cyfreithiol i Lywodraeth Cymru. Ar 21 o fis Mawrth, fe gyhoeddodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid ei adroddiad 'Major challenges for education in Wales', a oedd yn canfod bod y rownd ddiweddaraf o sgoriau Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr yn dodi'r rhai yng Nghymru ar eu lefel waelaf erioed, yn sylweddol waeth na'r cyfartaledd ar draws gwledydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ac yn sylweddol waeth na'r rhai a welwyd ledled gweddill y DU, ac nad yw canlyniadau addysgol gwael yn debygol o fod yn adlewyrchiad o dlodi gwaeth yng Nghymru, na chymysgedd ethnig gwahanol o ddisgyblion, na rhagfarnau ystadegol na gwahaniaethau o ran adnoddau, a'u bod nhw'n fwy tebygol o fod yn adlewyrchu gwahaniaethau o ran polisi ac ymagwedd.

Fe wnaethon nhw argymell seibiant ac, mewn rhai achosion, ailfeddwl am ddiwygiadau yn y gorffennol a pharhaus mewn meysydd gan gynnwys rhoi mwy o bwyslais ar wybodaeth benodol yng Nghwricwlwm newydd Cymru, a gohirio diwygiadau i TGAU i roi amser priodol i ystyried eu heffeithiau ar ganlyniadau hirdymor, llwyth gwaith athrawon ac anghydraddoldebau. Yfory, fe fydd galwad yn cael ei gwneud felly— 

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:19, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Mark, mae angen i chi ofyn eich cwestiwn chi nawr, os gwelwch chi'n dda.

Photo of Mark Isherwood Mark Isherwood Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

—yn cael ei gwneud felly i Lywodraeth Cymru gomisiynu adolygiad annibynnol i'w diwygiadau addysgol presennol. Er mwyn tawelu pryderon y cyhoedd, pa gyngor a fyddech chi'n ei roi felly i Lywodraeth Cymru yn hyn o beth?

Photo of Mick Antoniw Mick Antoniw Llafur 3:20, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

A gaf i ddweud, mewn ymateb i'r cwestiwn yna, fy nghyngor i chi fyddai, mewn gwirionedd, y dylech gyfeirio'r cwestiwn hwn at yr Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg?

Photo of Mark Isherwood Mark Isherwood Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Wel, diolch i chi, ond rwy'n hyderu yn rhinwedd eich swydd yn Gwnsler Cyffredinol y byddech chi'n rhoi cyngor i Lywodraeth Cymru, ac y byddai Gweinidogion perthnasol yn dod atoch chi am gyngor yn unol â hynny. Ac fe ddylai eich blaenoriaeth chi fod, fel dywedais i, ar faterion mor bwysig, o ran pryderon y cyhoedd ac nid fel arall.

Gadewch i mi roi cynnig ar rywbeth arall. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr Gogledd Cymru yn wynebu galwadau i fod yn destun ymchwiliad cyhoeddus ar ôl i 28 o adroddiadau atal marwolaethau yn y dyfodol gael eu cofnodi dros gyfnod o 16 mis, mwy na'r nifer cyfun a roddwyd i'r chwe bwrdd iechyd arall yng Nghymru. Mae adroddiad arbennig gan ITV Cymru yn datgelu maint pryderon crwneriaid am y gofal y mae pobl yn ei gael gan y bwrdd iechyd hwn cyn marw gyda gŵr mewn profedigaeth yn rhybuddio y gallai nifer yr adroddiadau atal marwolaethau yn y dyfodol a gofnodir fod yn ddim ond brig y rhewfryn. Fel gwyddoch chi, fe all crwner gyhoeddi adroddiad atal marwolaethau yn y dyfodol os oes ganddo bryderon ynglŷn â'r amgylchiadau lle bu rhywun farw, ac os yw hi'n ymddangos bod perygl y gallai marwolaethau ddigwydd. Fe fyddai ymchwiliad cyhoeddus yn ennyn hyder yn y system unwaith eto ac yn helpu i wneud gwelliannau ar faterion hirsefydlog. Er mwyn tawelu pryderon y cyhoedd, pa gyngor a fyddech chi'n ei roi, felly, yn Gwnsler Cyffredinol, i Lywodraeth Cymru ynglŷn â hyn?

Photo of Mick Antoniw Mick Antoniw Llafur 3:21, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Wrth gwrs, mae gwasanaeth y crwner yn wasanaeth a gedwid yn ôl; mae'n rhywbeth y dylid ei ddatganoli yn fy marn i. Ond fe ddylid cyfeirio'r meysydd eraill y gwnaethoch chi eu codi i gyd at yr Ysgrifennydd Cabinet priodol.

Photo of Mark Isherwood Mark Isherwood Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Wel, unwaith eto, rwy'n bryderus iawn, fel Cwnsler Cyffredinol, nad ydych chi'n fodlon rhannu'r cyngor y mae hi'n anochel eich bod chi wedi ei roi neu y gofynnwyd i chi ei roi i Weinidogion Llywodraeth Cymru ar y materion hyn.

Felly, fe roddaf i un cynnig olaf arni. Yng nghyfarfod olaf y grŵp awtistiaeth trawsbleidiol, yr wyf i'n ei gadeirio, fe rannodd nifer o'r rhai a oedd yn bresennol eu profiadau nhw o'r system iechyd a gofal cymdeithasol. Rhannodd cyfranogwyr ymdeimlad o gael eu hymlid gan staff mewn gwasanaethau, gydag un cyfranogwr yn nodi bod hyn wedi effeithio ar ei allu i deimlo yn ddiogel yng Nghymru. Roedd rhai a oedd yn bresennol yn teimlo eu bod nhw wedi bod yn destun ymagwedd o weld bai ar rieni ac yn nodi bod hynny'n cael ei anelu at famau yn arbennig. Roedd rhai yn disgrifio pa mor niweidiol fu hyn hefyd a sut mae hyn wedi peryglu gwarchodaeth eu plant. Roedd un yn disgrifio ei brofiad gyda'r gwasanaethau yn un o elyniaeth a rhagfarnau. Cododd y cyfranogwyr ddiffyg hyfforddiant a dealltwriaeth gan staff mewn gwasanaethau awtistiaeth, ac amharodrwydd i dderbyn diagnosis o awtistiaeth, ac mae llawer yn cytuno bod diffyg atebolrwydd ynghylch y materion a godwyd.

Un awdurdod lleol a nodwyd gan sawl cyfranogwr fel mater o bryder oedd Cyngor Sir y Fflint, a dywedwyd yr hoffen nhw weld ymchwiliad cyhoeddus annibynnol i safonau'r ymarfer yn sir y Fflint. Er mwyn tawelu pryderon y cyhoedd, pa gyngor a fyddech chi'n ei roi felly i Weinidogion Llywodraeth Cymru, yn Gwnsler Cyffredinol, i Lywodraeth Cymru ynglŷn â hyn, y byddai gofyn i chi ei roi, mae'n debyg?

Photo of Mick Antoniw Mick Antoniw Llafur 3:23, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Ni wnaf i ddim ond rhoi'r un cyngor i chi ag a roddais i o'r blaen, sef nad yw'r materion yr ydych chi'n eu codi nhw'n rhai dibwys, ond fe ddylech chi eu codi nhw gyda'r Ysgrifennydd priodol yn y Cabinet.

Photo of David Rees David Rees Llafur

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Photo of Adam Price Adam Price Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Rwy'n gobeithio, Cwnsler Cyffredinol, fy mod i ar dir cadarnach, o gofio bod eich rhestr chi o gyfrifoldebau gweinidogol yn parhau i gynnwys polisi etholiadau a Bil diwygio'r Senedd, i ddweud bod diwygio democrataidd—iechyd democrataidd, yn hytrach—yn ei ystyr ehangaf, yn rhan o faes eich cyfrifoldeb. Roeddwn i'n meddwl tybed a ydych chi'n gweld cysylltiad rhwng hynny ac iechyd meddwl a llesiant cynrychiolwyr etholedig democratiaethau. Ac rwy'n arbennig o awyddus i ofyn i chi, yn dilyn erthygl ddiweddar gan Isabel Hardman, newyddiadurwr y cylchgrawn The Spectator, sydd wedi siarad am argyfwng iechyd meddwl ymhlith ASau yn San Steffan. Nawr, efallai y bydd rhesymau penodol am yr argyfwng hwnnw yno nawr, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cydnabod ei bod hi'n broblem gyffredinol. Yn wir, pan gynhyrchodd y Sefydliad Anwleidyddol, sy'n felin drafod fyd-eang, ei adroddiad ar iechyd meddwl a llesiant yn ddiweddar, rwy'n credu bod tua 10 y cant o'r rhai a ymatebodd yn Aelodau o'r sefydliad hwn. Felly, a ydych chi'n gweld y cysylltiad rhwng iechyd democrataidd ac iechyd meddwl a llesiant gwleidyddion o ran denu a chadw pobl mewn gwleidyddiaeth, ar gyfer bod yn wirioneddol gynrychioliadol? Ac mae pobl iach yn gwneud penderfyniadau gwell hefyd ac felly a ddylem fod yn poeni am yr argyfwng cynyddol hwn o ran iechyd meddwl a chynrychiolwyr etholedig?

Photo of Mick Antoniw Mick Antoniw Llafur 3:25, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch am y cwestiwn. Mae hyn yn codi cryn dipyn o faterion mewn gwirionedd, a'r rhain yw'r straen a'r pwysau sydd ar bobl sy'n penderfynu ymgymryd â gwasanaethu'r cyhoedd—dyna yw gwleidyddion i bob pwrpas. Rydym ni'n byw mewn amgylchedd lle mae'r amgylchedd yn un anodd dros ben yn enwedig o ran y cyfryngau cymdeithasol, a gorfod ymdrin â chanlyniadau'r cyfryngau cymdeithasol, gwybodaeth, camwybodaeth, a'r heriau arbennig eraill i gyd. Rwy'n amau bod effeithiau'r straen a'r pwysau gwirioneddol o ran gwasanaethu'r cyhoedd a gwleidyddiaeth yn fwy nawr nag y buon nhw erioed o'r blaen, mae'n debyg. Felly, mae'r pwynt, rwy'n credu, yr ydych chi'n ei godi, yn gwbl gywir. Fe garem ni weld llywodraethu da; rydym ni'n awyddus i weld pobl yn ymgyflwyno i wasanaeth y cyhoedd; nid ydym ni'n dymuno i bobl gael eu rhwystro rhag gwasanaethu'r cyhoedd oherwydd pryder y gellid defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol naill ai i ymosod arnyn nhw, neu i ymosod ar aelodau o'u teuluoedd nhw'n wir, a'r effaith y gallai hynny ei gael ar iechyd pobl hefyd. Rwy'n credu ein bod ni eisoes wedi gweld, onid ydym ni, nifer o wleidyddion o wahanol bleidiau gwleidyddol sydd eisoes wedi dweud nad ydyn nhw am barhau i wasanaethu'r cyhoedd am yr union resymau hynny, ac weithiau dyna'r rheswm oherwydd yr effaith yn uniongyrchol arnyn nhw, ond yn aml iawn hefyd oherwydd yr effaith ar y bobl sydd o'u cwmpas nhw ac ar eu teuluoedd nhw, sy'n aml iawn, drwy'r cyfryngau cymdeithasol, yn cael eu hystyried yn gocyn hitio.

Rwyf i o'r farn fod yna broblem o ran llesiant. Rwy'n credu mai mater i'r Seneddau, ac yn wir i'r Senedd yn y fan hon, yw bod yn ymwybodol o hynny mewn gwirionedd. Rwy'n gwybod bod hyn yn amlwg yn rhywbeth sy'n cael ei ystyried, ac, fel un sydd ar y Comisiwn, mae hynny'n amlwg yn rhywbeth a gaiff ei godi. Ond rwy'n credu bod hon yn rhan annatod o'r darlun o'r hyn yr oeddwn i'n sôn amdano, sef iechyd democrataidd, ac mae'n debyg eich bod chi'n iawn: nid mater o ddenu pobl i fod â rhan yn y system yw hynny'n unig; mae'n ymwneud â galluogi pobl sy'n dymuno bod â rhan ynddi neu sy'n awyddus i gyfrannu mewn rhyw ffordd neu'i gilydd hefyd. Felly, mae yna gyplysiad i hynny. Rwy'n gobeithio y bydd hynny'n dechrau cyfrannu rhywbeth at y mater pwysig y gwnaethoch chi ei godi.

Photo of Adam Price Adam Price Plaid Cymru 3:27, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

O ystyried—[Anghlywadwy.]—natur y mater cynyddol bwysig hwn, fel rydych chi'n dweud, mewn cyfnod o gamdriniaeth a bygythiadau cynyddol mewn gwleidyddiaeth, sy'n creu amgylchedd sy'n fwy heriol fyth hyd yn oed, roeddwn i'n meddwl tybed a fyddech chi'n codi hyn yng nghyfarfod nesaf y Grŵp Rhyngweinidogol ar gyfer Etholiadau a Chofrestru. Rwy'n sylwi bod iechyd democrataidd ar agenda'r cyfarfod nesaf, mewn gwirionedd fel roedd cydnerthedd. Fe gefais i fy nghalonogi gan hynny nes i mi ddarllen mai cydnerthedd cyflenwyr argraffu deunyddiau etholiad oedd hwnnw, ond efallai y gallech chi godi cydnerthedd mewn ystyr wahanol, sef mai pobl sydd wrth wraidd democratiaeth wedi'r cyfan, ac awgrymu rhai syniadau efallai. Rwy'n credu, yn y fan hon, fod gennym ni stori dda yn yr ystyr bod ein hadran Adnoddau Dynol—un o'r materion a godwyd gan Isabel Hardman—mor fawr â'r un yn San Steffan mewn gwirionedd, sy'n sefydliad llawer mwy. Ond rhai o'r syniadau eraill a awgrymwyd o ran hyfforddiant gorfodol, nid dim ond hyfforddiant dechreuol, ond yn flynyddol, i bob gwleidydd, a allai hynny fod yn rhan o agenda ein hysgol lywodraethu genedlaethol newydd, nid yn unig  wrth hyfforddi gweision sifil, y Cwnsler Cyffredinol, ond arweinwyr etholedig presennol ac arweinwyr etholedig y dyfodol hefyd? Ochr yn ochr â chod ymddygiad, pam nad oes disgrifiad swydd gennym ni, fel nad dim ond 'y pethau na ddylech chi eu gwneud' sydd gennym ni, ond bod 'rhai pethau y dylech chi eu gwneud' hefyd sy'n gadarnhaol, ac nid dim ond bod â phwyllgorau ymddygiad, ond ein bod ni â phwyllgorau o ddiwylliannau cadarnhaol yn y gweithle yn ogystal ag yn ein sefydliadau seneddol? 

Photo of Mick Antoniw Mick Antoniw Llafur 3:29, 23 Ebrill 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n credu bod y rhain yn bwyntiau dilys bob un, ac rwy'n siŵr y byddwch chi'n rhoi'r pwyntiau hynny gerbron y Comisiwn yn ystod y flwyddyn i ddod. Rwy'n credu mai'r hyn yr ydych chi'n ei ystyried mewn gwirionedd yw bod cyflwr ein hiechyd democrataidd â llawer o agweddau arno, mae cymaint o agweddau arno, o'r gymdeithas ddinesig hyd at y rhai sydd mewn gwleidyddiaeth hefyd, sy'n gwasanaethu'r cyhoedd, a'u llesiant, oherwydd mae'r llesiant hwnnw'n ymwneud hefyd â'u gallu nhw i ddarparu'r gwasanaeth cyhoeddus hwnnw cystal ag y gallen nhw. Rwy'n credu mai dyma un o'r ffactorau o ran pam mae angen i ni weld y Senedd hon yn cael ei diwygio a'i chynyddu o ran maint, oherwydd y pwysau a'r gofynion sydd yma, i sicrhau y gall pobl wneud eu gwaith yn iawn a'u bod nhw'n fodlon hefyd fod yr adnoddau a'r amser ar gael ganddyn nhw i allu gwneud y gwaith gorau posibl, yr hyn y mae'r rhan fwyaf yn awyddus i'w wneud. Fel rwy'n dweud, rwy'n edrych ymlaen at gyfrannu at ran bwysig o'r drafodaeth sydd, yn fy marn i, yn rhan bwysig o ddadleuon na chawsant eu codi, ond rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig yw bod y rhain yn bethau sydd o fewn perchnogaeth y Senedd i raddau helaeth. Rwy'n credu mai un maes sydd ar ben hyn yw, yn ôl pob tebyg, yn aml, y diffyg dealltwriaeth sydd yn y gymdeithas ddinesig o ran y swyddogaethau penodol hynny, a bod swyddogaethau addysgol a swyddogaethau ymgysylltu'r un mor bwysig hefyd. 

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:30, 23 Ebrill 2024

Mae cwestiwn 3 [OQ60960] wedi'i dynnu'n ôl. Felly, cwestiwn 4, James Evans.