6. Dadl: Cyllideb Ddrafft 2024-25

– Senedd Cymru am ar 6 Chwefror 2024.

Danfonwch hysbysiad imi am ddadleuon fel hyn

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Darren Millar.

Photo of David Rees David Rees Llafur 3:52, 6 Chwefror 2024

Felly, symud ymlaen i eitem 6: dadl ar y gyllideb ddrafft 2024-25. A galwaf ar y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol i wneud y cynnig—Rebecca Evans

Cynnig NDM8473 Lesley Griffiths

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 20.12:

Yn nodi'r Gyllideb Ddrafft ar gyfer blwyddyn ariannol 2024-25 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno gan y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol ar 19 Rhagfyr 2023.

Cynigiwyd y cynnig.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur 3:52, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch. Rwy'n falch o agor dadl y prynhawn yma ar gyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25. Ers i ni gael y cyfle cyntaf i drafod y gyllideb ddrafft yn y Senedd ar 9 Ionawr, mae pwyllgorau'r Senedd wedi bod yn brysur yn craffu ar ein cynlluniau gwariant. Rwy'n croesawu'r sesiynau adeiladol a gefais gyda'r Pwyllgor Cyllid yn fy swyddogaeth yn Weinidog cyllid, a'r rhai y mae fy nghyd-Weinidogion a minnau wedi'u cael gyda'n pwyllgorau pwnc priodol. 

Cyn i mi roi rhai myfyrdodau cynnar ar y themâu sy'n codi o'r gwaith craffu, mae'n bwysig cofnodi'r hinsawdd heriol iawn yr ydym yn gosod cyllideb Cymru ynddi unwaith eto. Unwaith eto, mae Llywodraeth y DU wedi ceisio gweithio yn ein herbyn ni yn hytrach na gyda ni. Rydym yn parhau i weld effeithiau parhaus chwyddiant uchel, y mae ei effeithiau ar aelwydydd, busnesau, gwasanaethau cyhoeddus a'r Llywodraeth ddatganoledig wedi cael eu hisraddio gan Lywodraeth y DU. Ac er ein bod wedi gweld cyfraddau yn gostwng dros fisoedd y gaeaf diolch byth, mae bwlch sylweddol o hyd rhwng lle rydym ni nawr a tharged Banc Lloegr o 2 y cant. Mae hyn yn parhau i gael effaith sylweddol ar yr hyn y gallwn ni ei gyflawni.

Roedd datganiad hwyr iawn y Canghellor yn yr hydref yn llawer llai na'r setliad oedd ei angen i ymateb i'r heriau sy'n wynebu gwasanaethau cyhoeddus, ac nid oedd cydnabyddiaeth benodol o'r materion sy'n wynebu Cymru. Mae'r setliad cyllido cyfyngedig sydd gennym yn golygu na allwn fynd mor bell ac mor gyflym ag yr hoffem, ond mae'r gyllideb ddrafft hon yn ceisio blaenoriaethu'r materion y mae pobl a chymunedau ledled Cymru yn eu hystyried y rhai pwysicaf. Byddaf yn parhau i alw ar Lywodraeth y DU i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn briodol ac i gydnabod ein galwadau penodol am fwy o fuddsoddiad mewn diogelwch tomenni glo a rheilffyrdd yng nghyllideb y gwanwyn sydd ar ddod, y disgwylir iddi ddod ychydig ddyddiau yn unig ar ôl i ni gyhoeddi ein cyllideb derfynol ni.

Wrth i'r Cabinet ddatblygu'r gyllideb ddrafft hon, roedd yn rhaid i ni wneud rhai dewisiadau llwm a phoenus, ond gwnaethom hynny yn ysbryd cydweithredu a thryloywder, gan roi pobl a chymunedau yn gyntaf i gefnogi'r gwasanaethau sydd bwysicaf oll. Rydym wedi ail-lunio ein cyllidebau yn sylweddol yn unol â set o egwyddorion arweiniol: amddiffyn gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen craidd cyn belled ag y bo modd, er mwyn sicrhau'r budd mwyaf i aelwydydd sy'n cael eu taro galetaf, blaenoriaethu swyddi lle bynnag y bo modd, a gweithio mewn partneriaeth â chyrff y sector cyhoeddus eraill i wynebu'r storm ariannol hon gyda'n gilydd.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur 3:55, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Drwy fabwysiadu'r dull hwn, rydym wedi canolbwyntio cyllid i fuddsoddi mwy yn y GIG—£450 miliwn yn 2024-25, yn ychwanegol at y £425 miliwn a oedd ar gael ym mis Hydref ar gyfer 2023-24. Rydym yn diogelu'r setliad llywodraeth leol craidd. Ochr yn ochr â'r cynnydd o 3.1 y cant a addawyd gennym y llynedd, rydym hefyd yn darparu £1.3 miliwn ychwanegol drwy'r grant cynnal refeniw i ddarparu cyllid gwaelodol, gan sicrhau nad oes gan yr un awdurdod gynnydd mewn setliad o lai na 2 y cant.

Yn dilyn cyhoeddiad Llywodraeth y DU, a arweiniodd at gyllid canlyniadol, rwyf hefyd yn dyrannu £25 miliwn arall i gefnogi'r gweithlu gofal cymdeithasol a phwysau eraill yn y gyllideb derfynol. Byddaf yn darparu datganiad ysgrifenedig gyda mwy o fanylion am hyn cyn bo hir, ond mae angen i mi bwysleisio bod hyn mewn perygl, ac mae'n ddigon posibl y bydd y cyllid yn cael ei wrthbwyso gan symudiadau negyddol yn natganiad y gwanwyn. Felly, rwyf eisiau amlygu hynny i fy nghyd-Aelodau.

Er ein bod yn diogelu'r cyllid sy'n mynd yn uniongyrchol i ysgolion, gan gynnwys y grant datblygu disgyblion ac yn parhau â'n rhaglen adferiad COVID lwyddiannus i recriwtio, adfer a chodi safonau, wrth wneud hynny, ac wrth ddiogelu'r meysydd hyn, fodd bynnag, mae wedi golygu gwneud penderfyniadau anodd iawn, megis ailgyfeirio gwariant i ffwrdd o feysydd eraill, gan gynnwys o feysydd nad ydynt wedi'u datganoli lle rydym wedi camu i'r adwy yn draddodiadol i wneud iawn am ddiffygion Llywodraeth y DU.

Felly, fe drof yn awr at rai o'r pwyntiau allweddol sydd wedi'u codi yn sgil gwaith craffu'r pwyllgorau. Roedd pwyslais arbennig a derbyniol unwaith eto ar wariant ataliol, a sut mae'r gyllideb ddrafft hon yn mynd i'r afael â hyn. O fewn y setliad hynod heriol sydd gennym ar hyn o bryd, bu'n rhaid i ni weithredu i ddiogelu gwasanaethau cyhoeddus craidd. Mae hon yn gyllideb lle mae angen anelu ein gwariant at y meysydd hynny sy'n feysydd mwy acíwt o atal. Os ydym am symud tuag at fwy o atal sylfaenol yn y dyfodol, mae'n rhaid i ni sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus craidd yn gynaliadwy nawr, ac yn gallu dygymod â'r storm newydd hon o gyni a orfodwyd arnom gan Lywodraeth y DU.

Nid wyf yn cydnabod bod y gyllideb hon yn un sy'n tynnu cyllid o feysydd atal sylfaenol. Nid yw hynny'n wir o gwbl. Er enghraifft, drwy fuddsoddi £450 miliwn ychwanegol yn y GIG, ein nod yw diogelu pawb, gan gynnwys plant, pobl anabl a phobl hŷn ac agored i niwed. Mae hwn, yn ei hanfod, yn wariant ataliol, mewn sawl ffordd. Mae hefyd yn werth cydnabod bod llywodraeth leol a'r GIG yn cynrychioli 90 y cant o gyflogaeth yn y sector cyhoeddus, a dyna'r meysydd lle rydym wedi canolbwyntio cyllid sydd ar gael ar eu cyfer, gan gefnogi llawer o weithwyr a chymunedau ledled Cymru. Nid yw atal ychwaith yn ymwneud â faint o gyllid yn unig. Mae hefyd yn ymwneud â'r ffordd y mae cyllid yn cael ei wario. Mae diffinio canlyniadau gwariant o safbwynt atal yn gymhleth, yn enwedig pan fo sawl buddiolwr a sawl math o atal yn digwydd o fewn un buddsoddiad. O'r herwydd, rydym yn parhau i archwilio'r maes hwn fel rhan o waith ein cynllun gwella cyllideb, ochr yn ochr â'r camau y byddwn yn eu cymryd ar gyllidebu rhywedd a diwygio ein dull o asesu effaith y gyllideb.

O ran terfynau benthyca a chronfeydd wrth gefn, rwy'n adleisio galwadau'r Pwyllgor Cyllid am hyblygrwydd. Y flwyddyn nesaf bydd ein terfynau werth bron i chwarter yn llai mewn termau real na phan gawsant eu cyflwyno yn 2018-19. Dylai Llywodraeth y DU gymhwyso'r newidiadau y mae wedi'u gwneud i fframwaith cyllidol yr Alban mewn cysylltiad â therfynau cronfeydd wrth gefn a benthyca i Gymru, gan roi'r un hyblygrwydd cyllidebol ychwanegol i ni. Byddai hyn yn mynegeio ein terfynau benthyca a chronfeydd wrth gefn i chwyddiant, ac yn dileu terfynau tynnu i lawr o gronfeydd wrth gefn. Unwaith eto fe wnes i'r achos hwn yn ystod cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd newydd y Trysorlys fis diwethaf, gan bwysleisio bod y newidiadau a wnaed i fframwaith yr Alban yr un mor berthnasol i ni. Maen nhw'n newidiadau pragmatig y gellid eu gwneud ar unwaith.

Mae'r pecyn cymorth ariannol i Ogledd Iwerddon gan Lywodraeth y DU wedi cydnabod costau gwasanaethau'r sector cyhoeddus a phwysau cyflog. Nid yw'r costau hyn yn unigryw i Ogledd Iwerddon, a dylid eu cydnabod ar gyfer pob rhan o'r DU. Fel Gogledd Iwerddon, rydym yn chwilio am gyfle cyfartal i fynd i'r afael â'r pwysau hynny.

Amlygais hefyd adroddiad terfynol y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, sy'n dadlau bod yr hyblygrwydd ariannol yr ydym yn parhau i'w geisio yn rhesymol ac y dylai'r Trysorlys naill ai ei dderbyn neu egluro pam nad yw'n ei dderbyn.

Eleni, unwaith eto, rydym wedi derbyn cais gan y Pwyllgor Cyllid am fwy o wybodaeth i gynorthwyo gwaith craffu. Hoffwn ailadrodd y negeseuon o'r llynedd ar y cysyniad amlflwyddyn a sut y dylid ystyried yr wybodaeth a ddarparwyd eleni fel diweddariad i'r amgylchiadau ac yn ychwanegol at yr hyn a ddarparwyd mewn blynyddoedd blaenorol. Rydym wedi darparu llawer iawn o wybodaeth, wedi bod yn dryloyw yn y dull yr ydym yn ei fabwysiadu ac yn ymgysylltu â'r pwyllgor yn gynnar. Mae maint ac ystod y deunydd a gynhyrchwn yn fwy na llawer o Lywodraethau eraill, felly o ganlyniad rwy'n ystyried a yw hwn yn fater o fwy o wybodaeth, neu a yw'r pwyllgor eisiau gwybodaeth wahanol. Yn hyn o beth, rwy'n teimlo y gellid defnyddio protocol y gyllideb i gael gwell effaith, er mwyn sicrhau ein bod yn cyflawni'r hyn y mae'r Senedd yn disgwyl ei wneud i gynorthwyo gwaith craffu. Rwy'n gwerthfawrogi'r trafodaethau rwyf wedi'u cael hyd yma gyda Chadeirydd y Pwyllgor Cyllid ynghylch y protocol, a byddwn yn croesawu trafodaethau pellach gyda'r bwriad o negodi fersiwn ddiwygiedig wrth i ni ddod â'r cyfnod amlflwyddyn hwn i ben.

Ni fu unrhyw newid ystyrlon yn ein cyllid cyfalaf cyffredinol oddi wrth Lywodraeth y DU yn natganiad yr hydref. Mewn gwirionedd, mae ein cyllideb gyfalaf yn 2024-25 bellach werth hyd at 10 y cant yn llai mewn termau real na'r disgwyl adeg yr adolygiad gwariant yn 2021. Yn syml, nid ydym mewn sefyllfa i wneud unrhyw ddyraniadau cyfalaf cyffredinol pellach o fewn y gyllideb hon.

Rwyf wedi amlinellu rhai dyraniadau cyfalaf trafodiadau ariannol fel rhan o'r gyllideb ddrafft, a byddaf yn amlinellu dyraniadau cyfalaf trafodiadau ariannol pellach o fewn ein cyllideb derfynol, yn unol â'n blaenoriaethau. Rwy'n cydnabod y byddai'r Senedd yn hoffi gweld yr holl ddyraniadau cyfalaf trafodiadau ariannol yn cael eu darparu yn y gyllideb ddrafft, ac, yn wir, dyna fyddai ein dewis. Mae'r ffaith bod datganiad Llywodraeth y DU yn yr hydref wedi bod mor hwyr, ynghyd â chymhlethdod y mecanweithiau hyn, yn aml yn gofyn am ddiwydrwydd dyladwy ychwanegol cyn y gallwn gyhoeddi cyllid. Ein bwriad o hyd yw dyrannu cyfalaf trafodiadau ariannol yn y gyllideb ddrafft wrth symud ymlaen.

Wrth gloi, hoffwn ailadrodd fy niolch i bawb a fu'n rhan o'r paratoadau a'r gwaith craffu ar y gyllideb ddrafft hon. Rwy'n gwerthfawrogi'r sgyrsiau adeiladol rwyf wedi'u cael gydag Aelod dynodedig Plaid Cymru, Siân Gwenllian, ac Aelod y Democratiaid Rhyddfrydol, Jane Dodds. Mae craffu yn rhan hanfodol o'r broses, ac er fy mod yn cytuno â llawer o argymhellion y Pwyllgor Cyllid, mae rhai y byddai angen i mi eu hystyried ymhellach yng ngoleuni'r cyfyngiadau a nodwyd gennyf heddiw. Byddaf i a fy nghyd-Weinidogion yn y Cabinet yn ymateb yn ffurfiol i argymhellion holl adroddiadau pwyllgorau'r Senedd cyn y bleidlais ar y gyllideb derfynol ar 6 Mawrth.

Felly, i gloi, ni ellir tanamcangyfrif wrth bennu ein cyllideb ddrafft ar gyfer 2024-25 y ffaith ein bod wedi gorfod gwneud penderfyniadau anhygoel o anodd—y mwyaf llwm a'r mwyaf poenus ers datganoli. Fodd bynnag, rydym wedi gweithio'n galed gyda'n cyd-Aelodau, gyda'n partneriaid a'n rhanddeiliaid i nodi lle fyddai cyllid yn cyflawni orau er mwyn darparu'r gwasanaethau sydd eu hangen fwyaf ar bobl yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at glywed y ddadl.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:03, 6 Chwefror 2024

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Peredur Owen Griffiths.

Photo of Peredur Owen Griffiths Peredur Owen Griffiths Plaid Cymru

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n bleser gen i wneud cyfraniad yn y ddadl allweddol yma ar gyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru ar gyfer 2024-25.

Cyn imi droi at feysydd penodol yn ein hadroddiad, hoffwn ddiolch o'r cychwyn cyntaf i'r rhai sydd wedi ymgysylltu â'r pwyllgor ers inni gynnal ein sesiynau cyntaf ar y gyllideb hon yn ôl ym mis Mehefin y llynedd. Roedd nifer yr ymatebion i'n hymgynghoriad ysgrifenedig y mwyaf rydym wedi eu cael yn y chweched Senedd hyd yma, sy'n arwydd o gryfder y teimlad a'r pryder sy'n bodoli yng Nghymru ynglŷn â goblygiadau'r penderfyniadau ariannu yr ydym yn eu gwneud heddiw a dros yr wythnosau nesaf. Rydym yn croesawu ymgysylltu ar y lefel hon am ei fod yn hanfodol fel canllaw i ystyriaethau'r pwyllgor ac o ran cyfoethogi ein casgliadau a'n hargymhellion. Ein gobaith, o ganlyniad, yw bod ein hadroddiad yn gwneud cyfiawnder â'r safbwyntiau gafodd eu mynegi ac ymdrechion pobl a sefydliadau ledled Cymru i ymgysylltu â ni.

Photo of Peredur Owen Griffiths Peredur Owen Griffiths Plaid Cymru 4:04, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Dirprwy Lywydd, rwyf eisiau dechrau drwy gydnabod nad yw hon yn gyllideb hawdd i Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, gwelsom wendidau mewn sawl maes allweddol o'r gyllideb ddrafft, sy'n bwrw amheuaeth ynghylch a yw'n cyflawni prif amcanion y Gweinidog.

Yn gyntaf, mae marciau cwestiwn ynghylch a yw lefelau cyllido o fewn y gyllideb ddrafft yn ddigonol i ddiogelu gwasanaethau rheng flaen, sy'n un o egwyddorion arweiniol Llywodraeth Cymru. Mae'r pwyllgor yn arbennig o bryderus am y diffygion ariannol sy'n wynebu gwasanaethau rheng flaen a ariennir gan awdurdodau lleol, yn enwedig addysg, tai a gofal cymdeithasol. Pan siaradais yn y Siambr hon fis Gorffennaf diwethaf yn ystod dadl y pwyllgor ar flaenoriaethau'r gyllideb, dywedais yn glir bod angen cyllid digonol ar lywodraeth leol i gyd-fynd â'r pwysau polisi a gwasanaethau y maent yn eu hwynebu. Yn anffodus, ymddengys nad yw pethau wedi symud ymlaen ers hynny. Dyna pam rydym wedi gofyn i'r Gweinidog egluro sut mae'r gyllideb ddrafft hon yn diogelu'r gwasanaethau rheng flaen craidd hynny.

Photo of Peredur Owen Griffiths Peredur Owen Griffiths Plaid Cymru 4:05, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae gan y pwyllgor bryderon hefyd ynghylch penderfyniad Llywodraeth Cymru i gynyddu cyllid y GIG heb gynnydd cyfrannol mewn dyraniadau ar gyfer gofal cymdeithasol, yn enwedig gan fod cysylltiad annatod rhwng y ddau ac y gallai mwy o bwysau ar wasanaethau gofal cymdeithasol greu pwysau ychwanegol ar y GIG.

Roedd gennym bryderon hefyd ynghylch materion gweithlu o fewn gwasanaethau rheng flaen, yn enwedig o ran recriwtio a chadw o fewn y sectorau gofal cymdeithasol ac iechyd. Roeddem felly yn siomedig bod toriadau wedi eu gwneud i grant datblygu gweithlu Gofal Cymdeithasol Cymru, cynllun a gynlluniwyd i fynd i'r afael â phwysau'r gweithlu, a gofynwn i'r Gweinidog esbonio pam y gwnaed y penderfyniad hwn, o ystyried y pwysau ariannol sylweddol sy'n wynebu'r sector hwnnw.

Rwy'n deall bod pryderon tebyg wedi'u mynegi gan y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ac rwy'n falch bod tir cyffredin rhwng y pwyllgorau ar y pwynt hwnnw. Ond rwy'n croesawu'r sylwadau y prynhawn yma ynglŷn â'r £25 miliwn o gyllid canlyniadol a allai ddod. Felly, byddaf yn edrych ymlaen at ddarllen y datganiad hwnnw yn nes ymlaen, yn ystod y dyddiau nesaf.

Gwnaethom hefyd edrych ar effaith penderfyniad y Gweinidog i ddyrannu cyllid ychwanegol i rai meysydd gwasanaeth craidd. Er bod gan y dull gweithredu ei rinweddau, teimlai'r pwyllgor fod Llywodraeth Cymru wedi methu â nodi sut y bydd yn sicrhau monitro canlyniadau yn effeithiol yn ystod y flwyddyn o'u cymharu â gwariant. O ganlyniad, rydym wedi gofyn i'r Gweinidog ddarparu'r wybodaeth hon mewn cysylltiad â'r dyraniadau a wnaed o fewn y gyllideb ddrafft i GIG Cymru a Trafnidiaeth Cymru.

Yn ail, rydym yn bryderus yn sgil tystiolaeth sy'n awgrymu bod penderfyniadau cyllidebol Llywodraeth Cymru yn debygol o gael effaith anghymesur ar y rhai mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas ar adeg pan fo ei angen fwyaf. Mae'r Gweinidog yn honni y bydd y gyllideb ddrafft yn sicrhau'r budd mwyaf i'r aelwydydd sy'n cael eu taro galetaf. Ond clywsom dystiolaeth a oedd yn cwestiynu hyn. Dywedodd rhanddeiliaid wrthym fod penderfyniadau i ariannu gwasanaethau rheng flaen wedi dod ar draul mesurau tymor hwy i liniaru achosion sylfaenol tlodi ac anghydraddoldeb, ac y bydd hyn yn effeithio'n anghymesur ar fenywod. Felly, rydym eisiau i'r Gweinidog asesu effaith ei phenderfyniadau cyllidebol ar fentrau sy'n amddiffyn pobl rhag caledi. Mae hyn yn cynnwys edrych eto ar effaith y gyllideb ar y gronfa cymorth dewisol, grant dysgu Llywodraeth Cymru, y trothwyon ar gyfer prydau ysgol am ddim mewn ysgolion uwchradd, i weld a ellir ei ymestyn i blant y mae eu rhieni'n derbyn credyd cynhwysol, y rhaglen Cartrefi Clyd a chartrefi fforddiadwy.

Rydym hefyd yn synnu bod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu symud £11 miliwn o gyllid i ffwrdd o'i chynnig gofal plant. Er ein bod yn deall bod hyn oherwydd diffyg galw, rydym yn pryderu y gallai'r ffordd y mae'r cynllun yn cael ei ddylunio a'i weithredu fod yn atal rhieni rhag cael gafael ar gymorth. Gofynnom hefyd i'r Gweinidog ddarparu rhagor o wybodaeth i esbonio'r effaith ar feysydd eraill o'r gyllideb os bydd nifer y rhai sy'n manteisio ar y cynnig yn cynyddu.

Hefyd, er bod y pwyllgor yn falch o weld lansiad siarter budd-daliadau Cymru y mis diwethaf, a fydd yn helpu i ddarparu system gydlynol o gefnogaeth i'r rhai mwyaf anghenus, mae angen mwy o wybodaeth cyn y gallwn asesu a yw'n llwyddiannus ai peidio. Ar fater cysylltiedig, er ein bod yn cydnabod yn anffodus y gallai fod angen i Lywodraeth Cymru gynyddu taliadau am rai gwasanaethau cyhoeddus i lenwi diffygion ariannol, nid ydym yn credu y dylai hyn effeithio ar y rhai mwyaf anghenus, ac yn galw ar y Gweinidog i sicrhau bod y rhai mwyaf agored i niwed mewn cymdeithas yn cael eu diogelu pe bai'r polisi hwn yn cael ei ddilyn.

Y trydydd maes sy'n peri pryder i'r pwyllgor yw absenoldeb meddwl strategol o fewn Llywodraeth Cymru ynghylch cyllido ei mesurau ataliol hirdymor. Ac rwy'n diolch i'r Gweinidog am rywfaint o'r cyd-destun ynghylch hyn y prynhawn yma. Ond ni chawsom sicrwydd o sylwadau'r Gweinidog fod blaenoriaethu gwasanaethau cyhoeddus rheng flaen craidd ynddo'i hun yn weithred atal, ac yn teimlo mai ychydig iawn o dystiolaeth sydd yn y ddogfennaeth a gyhoeddwyd ochr yn ochr â'r gyllideb ddrafft sy'n dangos sut mae'r penderfyniadau hyn yn cael eu cydbwyso gan amcanion hirdymor strategol sy'n canolbwyntio ar atal. Dyna pam rydym wedi galw ar Lywodraeth Cymru i asesu effaith y penderfyniad i ailflaenoriaethu cyllid o fesurau ataliol, yn enwedig ar gynaliadwyedd hirdymor gwasanaethau.

O ran mesur effaith, rwy'n falch o ddweud bod arwyddion o gynnydd, ac rydym yn croesawu penderfyniad y Gweinidog i adolygu'r cynllun gwella cyllideb a'i asesiad effaith integredig strategol. Fodd bynnag, mae meysydd o'r gyllideb o hyd lle gellid gwneud mwy i egluro effaith penderfyniadau Llywodraeth Cymru. Mae hyn yn cynnwys rhoi manylion yr holl feysydd nad ydynt wedi'u datganoli lle bydd cyllid yn cael ei ailflaenoriaethu, gan egluro pam mae'r galw yn llai mewn rhai meysydd a'i effaith gyllidebol, gan egluro sut y caiff Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol ei hystyried wrth wneud penderfyniadau cyllidebol, cyhoeddi canlyniadau'r ddau gynllun treialu cyllidebu rhywedd sydd ar ôl gyda'r bwriad o brif ffrydio cyllidebu rhywedd ar draws Llywodraeth Cymru, ac egluro effaith yr erydiad yng ngwerth cyllidebau cyfalaf Llywodraeth Cymru ar y prosiectau y bydd angen eu lleihau neu eu canslo'n gyfan gwbl.

Dirprwy Lywydd, hoffwn symud i feysydd eraill o'n hadroddiad. Byddai'r pwyllgor yn hoffi i Lywodraeth Cymru ddarparu mwy o wybodaeth o fewn y flwyddyn a fyddai'n galluogi'r Senedd i ddeall ei safbwynt cyllido a sut mae'n dylanwadu ar benderfyniadau gwariant. Mae hyn yn cynnwys archwilio rhannu data yn rheolaidd i roi trosolwg o sut mae Llywodraeth Cymru yn symud ymlaen o gymharu â'i phroffiliau gwariant o fewn y flwyddyn, a darparu mwy o eglurder ar effaith chwyddiant ar gyllidebau datganoledig.

Photo of Peredur Owen Griffiths Peredur Owen Griffiths Plaid Cymru 4:11, 6 Chwefror 2024

Yn olaf, mae'r pwyllgor hwn wedi beirniadu'n rheolaidd yr amser sydd ar gael i bwyllgorau'r Senedd graffu ar gyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru. Rydym yn cydnabod y ffaith mai amseriad y digwyddiadau cyllidol yn San Steffan, sy’n cael ei bennu gan y Trysorlys, sy’n dylanwadu’n bennaf ar yr amseriad ar gyfer cyhoeddi’r gyllideb ddrafft, ond rydym wedi gofyn i Lywodraeth Cymru edrych ar ffyrdd o weithio gyda phwyllgorau’r Senedd cyn rowndiau’r gyllideb yn y dyfodol i gynyddu’r cyfleon sydd gan bobl i ddweud eu dweud am y newidiadau sy’n effeithio arnyn nhw. Rwyf hefyd yn falch ein bod ni wedi bod yn gallu parhau â'r drafodaeth ar y budget protocol.

Rwyf hefyd yn ymwybodol, o siarad â chydweithwyr ar bwyllgorau eraill, fod problemau gydag ansawdd a chywirdeb y dystiolaeth ategol y mae Gweinidogion unigol wedi ei darparu yn ymwneud â’u meysydd portffolio. Mae hyn yn amlwg yn siomedig ac yn dangos bod gwaith i’w wneud i wella’r broses o rannu tystiolaeth sy’n ymwneud â’r gyllideb, a’n nod yw parhau â’n deialog â phwyllgorau ar y mater hwn.

I gloi, Dirprwy Lywydd, hoffwn adleisio teimladau a fynegwyd ar ddechrau fy nghyfraniad. Rwyf bob amser yn dweud, fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, y byddaf yn cael fy arwain gan farn y rhai sydd wedi cymryd yr amser i ymgysylltu â ni. Mae gwneud hynny'n cymryd cryn dipyn o amser, arbenigedd ac ymdrech. Nid yw adroddiad eleni yn wahanol, ac mae’r dystiolaeth bwerus a gawsom gan amrywiaeth o unigolion a sefydliadau wedi bod yn allweddol i’n casgliadau a’n hargymhellion.

Nid oes dim amheuaeth bod hwn yn gyfnod anodd a bod yn rhaid i ddewisiadau anodd gael eu gwneud. Rydym o’r farn bod gan y Gweinidog dipyn o ffordd i fynd cyn y bydd y gyllideb ddrafft hon yn gwneud beth mae’n dweud ar y tun ac yn diogelu’r gwasanaethau sydd fwyaf pwysig i bobl Cymru. Rydym yn galw ar y Gweinidog i roi sylw i’r adroddiad hwn er mwyn sicrhau bod y gyllideb ddrafft yn gweithio i’r bobl yr ydym yn eu gwasanaethu. Diolch yn fawr.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:13, 6 Chwefror 2024

Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig, a galwaf ar Peter Fox i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Darren Millar.

Gwelliant 1—Darren Millar

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn credu bod Cyllideb Ddrafft Llywodraeth Cymru 2024-25 yn methu â chyflawni blaenoriaethau pobl Cymru.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Photo of Peter Fox Peter Fox Ceidwadwyr 4:13, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch, Gweinidog, am y datganiad. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y gwaith craffu ar y gyllideb ddrafft hon, gan gynnwys yr holl bwyllgorau ac, mae'n rhaid dweud, y clercod o'r radd flaenaf am eu gwaith amhrisiadwy. Mae mor bwysig bod rhanddeiliaid a'r bobl yn dweud wrthym beth maen nhw'n ei deimlo a sut y bydd penderfyniadau'r Llywodraeth yn effeithio arnyn nhw. Gallwn weld o adroddiad y Pwyllgor Cyllid fod llawer o bryderon.

Bob wythnos, rydym yn clywed am bobl sy'n ei chael hi'n anodd cael meddyg teulu i'w gweld neu'n aros am driniaeth, neu am ddiffyg pecynnau gofal cymdeithasol neu fynediad at ofal plant fforddiadwy, neu fynediad i gartref. Rydym yn clywed sut mae busnesau'n cau eu drysau oherwydd diffyg cefnogaeth gan Lywodraeth Cymru, neu sut mae cymunedau'n dod yn fwy ynysig o ganlyniad i drafnidiaeth gyhoeddus wael. Rydym yn clywed ofnau gan ein cymunedau ffermio a gwledig bod eu busnesau, eu ffordd o fyw a'n diogeledd bwyd yn cael eu bygwth gan bolisïau’r Llywodraeth.

Ateb parod Llywodraeth Cymru i lawer o'r pethau hyn yw nad oes ganddyn nhw'r arian—bai Llywodraeth y DU yw hynny. Y ffaith yw, y bu codiadau mewn arian—cannoedd o filiynau o bunnau, flwyddyn ar ôl blwyddyn. Ac fel y mae pob teulu yn gwybod, pan fydd hi'n gyfnod anodd, mae'n rhaid i chi dorri'r got yn ôl y brethyn, ond sut rydych chi'n dewis ei dorri yw eich penderfyniad chi. Mae'r llywodraeth ar bob lefel yn gwneud dewisiadau ac mae'n rhaid iddynt fod yn atebol. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud ei dewisiadau yn y gyllideb hon ac ni all barhau i feio San Steffan am ei methiannau. Mae bwrw'r bai fel hyn yn llen i guddio degawdau o gynllunio strategol gwael a dewisiadau a phenderfyniadau'r Llywodraeth. Mae'n dda iawn bod Cymru'n derbyn £1.20 am bob £1 sy'n cael ei wario y pen ar iechyd ac addysg yn Lloegr, ond mae'r Llywodraeth wedi gwario'r arian ychwanegol ar bethau eraill—rydyn ni'n gwybod hynny. Pe bai arian wedi'i wario lle y dylid fod wedi'i wario, ni fyddai ein rhestrau aros wedi bod mor hir, ni fyddai ein byrddau iechyd o dan yr un pwysau ariannol, byddai ein canlyniadau addysg yn well ac ni fyddai ein seilwaith yn y fath gyflwr.

Photo of Peter Fox Peter Fox Ceidwadwyr 4:15, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae naratif y gyllideb yn dweud bod y Llywodraeth eisiau canolbwyntio ar gyllido'r gwasanaethau sydd bwysicaf i bobl Cymru, ond nid yw wedi gwneud hynny. Edrychwch ar setliad llywodraeth leol ar 3 y cant—toriad enfawr, mewn termau real a fydd yn golygu y bydd cynghorau'n ei chael hi'n anodd darparu gwasanaethau hanfodol. Fel y dywedodd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wrth y Pwyllgor Cyllid, mae'r 3 y cant 

'dim ond tua thraean o'r pwysau sy'n wynebu gwasanaethau lleol, felly bydd yn anochel yn golygu dewisiadau anodd, colli swyddi a thoriadau i wasanaethau,' ac rydym yn gwybod, codiadau enfawr yn y dreth gyngor. Gadewch i ni fod yn glir: mae Llywodraeth Cymru wedi trosglwyddo'r baich i'n cynghorau, gan wybod yn iawn y bydd cynnydd yn y dreth gyngor yn dilyn a phobl Cymru fydd yn talu'r pris. Nid yw hon yn ddim byd ond treth lechwraidd.

Rwy'n croesawu'r cynnydd mewn cyllid ar gyfer gofal iechyd eleni. Mae angen hyn yn fawr ac mae'n rhywbeth yr ydym wedi bod yn galw amdano ers blynyddoedd. Ond y gwir syml yw y dylai'r cyllid hwn fod wedi cael ei fuddsoddi flynyddoedd yn ôl, er mwyn trwsio'r methiannau systemig a welwn bellach sydd wedi lleihau'r cydnerthedd yn ein gwasanaeth iechyd. Yn 2022-23, gwelodd y diffyg canolbwyntio ar yr hirdymor £325 miliwn yn cael ei wario ar staff asiantaeth ar draws y GIG.

Gwyddom hefyd, ar hyn o bryd, fod tua 1,500 o bobl yn aros i gael eu rhyddhau o'r ysbyty oherwydd heriau capasiti yn y sector gofal cymdeithasol. Nid yw'r gyllideb yn cydnabod hyn. Yn wir, mae'r Pwyllgor Cyllid a'r rhanddeiliaid, fel y clywsom, yn pryderu bod y Llywodraeth wedi cynnig cynnydd i gyllid y GIG heb unrhyw gynnydd cymesur ar gyfer gofal cymdeithasol. Maen nhw'n credu bod prinder meddwl strategol yma, gan fod mwy o bwysau mewn gofal cymdeithasol yn arwain at fwy o bwysau yn y GIG. Croesewir cyhoeddiad y Gweinidog heddiw ynghylch y £25 miliwn ar gyfer gofal cymdeithasol, ond dim ond piso dryw yn y môr yw hwn pan wyddom fod y pwysau gofal cymdeithasol yn unig, y mae llywodraeth leol yn ei wynebu ar hyn o bryd, oddeutu £260 miliwn.

Yn amlwg, os ydym am fynd i'r afael â'r materion iechyd a gofal cymdeithasol hyn, mae angen diwygiadau sefydliadol arnom, gan gynnwys polisïau ystyrlon, megis ein cynllun gweithlu sylweddol—rhywbeth y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi galw amdano dro ar ôl tro i fynd i'r afael â diffyg staffio cronig yn y sector. Mae angen strategaeth adfer gadarn, un y gall y cyhoedd ei deall ac sy'n rhoi rhywfaint o obaith iddynt y bydd pethau'n gwella. Mae angen i ni sicrhau bod ein gwasanaeth iechyd yn cael ei gyllido'n ddigonol, ac, yn hollbwysig, bod y cyllid hwnnw'n cael ei ddefnyddio'n dda. Mae'n rhaid codi safonau er mwyn sicrhau bod pobl Cymru yn cael y gofal iechyd y maen nhw'n ei haeddu.

Dirprwy Lywydd, mae Cymru hefyd yn cael ei dal yn ôl gan bolisïau gwael sy'n lleddfu twf economaidd, yn enwedig o ran seilwaith trafnidiaeth. Dywedodd Sefydliad y Peirianwyr Sifil wrth y pwyllgor newid hinsawdd fod diffyg trosolwg o wendidau rhwydweithiau seilwaith Cymru wedi creu bylchau yn ein dull o amddiffyn seilwaith hanfodol. Maen nhw'n mynd ymlaen i dynnu sylw at y broblem gynyddol ar goridor yr M4 a'r A55. Ond yn hytrach na buddsoddiad hanfodol sy'n canolbwyntio ar rymuso ein gwlad a'i heconomi, yr hyn a welwn yw canslo sawl prosiect ffordd, terfyn cyflymder 20 mya diofyn niweidiol, adnoddau gwefru cerbydau trydan annigonol a rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus sy'n lleihau. Lle mae'r strategaeth gydlynol ar gyfer polisi trafnidiaeth o fewn y gyllideb hon?

Wrth edrych yn ehangach ar yr economi, bydd yn rhaid i fusnesau yn y sectorau manwerthu, lletygarwch a hamdden dalu dwbl yr ardrethi busnes y byddent yn eu talu yn Lloegr, oherwydd mae'r Llywodraeth hon yn gwrthod trosglwyddo'r un rhyddhad, er bod y cyllid ar gael. Dyma'r un sefyllfa yn y sector gofal plant: £180 miliwn o gyllid canlyniadol ar gael i gefnogi rhieni i fynd yn ôl i'r gwaith drwy ddarparu'r 30 awr hynny o ofal plant am ddim i blant dros naw mis oed o fis Medi 2025, ond mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud y penderfyniad gweithredol i beidio â gweithredu'r un pecyn cymorth yma yng Nghymru.

Byddant yn gofyn i mi sut y byddwn yn talu am hyn—rwyf eisoes wedi gofyn hyn—i ni ei ystyried, yn hytrach. Mae'n gwestiwn roeddwn i'n arfer ei ofyn i'r gwrthbleidiau pan oeddwn yn arweinydd cyngor, gan wybod yn iawn na fyddai ganddyn nhw fynediad at yr adnoddau a'r llinellau cyllideb manwl yr oedd eu hangen arnyn nhw. Gadewch i ni gael mynediad at eich gwaith a'ch adnoddau a byddwn yn herio meysydd gwario yn gadarn, ailalinio, ail-flaenoriaethu a symud arian i'r blaenoriaethau a'r pwysau allweddol, uniongyrchol, ac yn mynd i'r afael â'r pethau sydd bwysicaf i'r bobl. Mae angen cynllunio cadarn a strategol ar Gymru sy'n cwmpasu dull gweithredu Llywodraeth gyfan o ran strategaeth ariannol, yn hytrach na phwyslais cyllidebu adrannol difeddwl, digyswllt ar hoff brosiectau. Rhaid i'r wlad weld cynllun i roi gobaith yn ôl i bobl Cymru, un sy'n ailadeiladu ac yn diogelu gwasanaethau cyhoeddus, yn cefnogi busnesau, yn creu ac yn hyfforddi gweithlu'r dyfodol ac yn tyfu ein heconomi; un sy'n ailadeiladu ein GIG, yn cynyddu darpariaeth gofal cymdeithasol ac yn cyllido ysgolion yn iawn.

Yn anffodus, nid oes gan Lywodraeth Cymru y weledigaeth sydd ei hangen, fel y gwelir gan gyhoeddiadau fel toriadau o 10,000 i brentisiaethau, torri cyllid i addysg bellach, neu ddargyfeirio arian i ffwrdd o'r cynnig gofal plant tra bod rhieni'n gweiddi am fwy o ddarpariaeth, ac mae lleoliadau meithrin yn cael trafferth goroesi. Ni allwn ddadwneud methiannau Llafur dros nos, ond gallwn adeiladu gwasanaethau cyhoeddus gwell a mwy cydnerth drwy gynllunio strategol hirdymor gyda blaenoriaethau priodol. Dirprwy Lywydd, credwn fod y gyllideb hon yn methu â chyflawni o ran blaenoriaeth pobl Cymru, ac rwy'n cynnig gwelliant y Ceidwadwyr Cymreig.

Photo of Rhun ap Iorwerth Rhun ap Iorwerth Plaid Cymru 4:22, 6 Chwefror 2024

Dwi'n croesawu'r cyfle i graffu ar gyllideb ddrafft y Llywodraeth, ac mae yna lawer iawn wedi digwydd ers cytuno'r gyllideb ddiwethaf, ond mi allwn ni ddadlau bod y cyd-destun yn debyg iawn mewn llawer ffordd. Heb os, mae hon yn gyllideb a wnaed mewn cyfnod anodd ar gyfer cyfnod anodd. Mae'n adlewyrchu cyfyngiadau ein setliad cyllido ac rydym wedi gweld

'camreoli cyllid cyhoeddus ysgytwol gan Lywodraeth y DU.'

Nid fy ngeiriau i, ond dadansoddiad y Gweinidog ar 7 Mawrth y llynedd pan gytunwyd y gyllideb ddiwethaf. Ac eto, heddiw, dyma ni yn yr un sefyllfa, yn ailadrodd yr un ansoddeiriau er mwyn adlewyrchu annhegwch y setliad ariannol i Gymru.

Cyllideb Llywodraeth Lafur Cymru ydy hon, ac yn hynny o beth, mae'n rhaid iddyn nhw berchnogi a chyfiawnhau'r hyn sydd o'n blaenau ni, ond dwi'n llawn gydnabod yr heriau sydd yn wynebu Gweinidogion Cymru. Mae agenda llymder y Lywodraeth Geidwadol a'u camreolaeth affwysol nhw o'r economi wedi golygu bod yn sylweddol llai o arian ar gael i'w wario, er bod y pwysau ar gynnal gwasanaethau yn dwysáu.

Pan fydd hi'n wleidyddol gyfleus i Lywodraeth Prydain agor y pwrs cyhoeddus, mae'r arian fel pe bai o ar gael—rydyn ni'n gweld hynny mor aml. Dwi ddim yn gwarafun ceiniog, gyda llaw, o'r £3 biliwn ychwanegol sydd wedi mynd i Ogledd Iwerddon sydd wedi helpu datgloi datganoli yng Ngogledd Iwerddon, ond mae hi'n gwbl annerbyniol nad ydy anghenion Cymru hefyd yn cael eu hystyried yn y setliad gan San Steffan.

Photo of Rhun ap Iorwerth Rhun ap Iorwerth Plaid Cymru 4:24, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Nawr, ni ellir gorbwysleisio canlyniadau'r byd go iawn o danariannu Cymru. Mae'r Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol wedi amcangyfrif y bydd incwm cyfartalog aelwydydd yng Nghymru £10,300 yn is erbyn 2027 na phe bai tueddiadau cyn yr argyfwng wedi'u cynnal, ac, fel y mae adroddiad y prif economegydd yn nodi, rhagwelir y bydd incwm cyfartalog yng Nghymru yn ystod 2024 fwy na 2 y cant yn is na'r lefelau cyn y pandemig. Mae angen model ariannu tecach arnom ar gyfer Cymru.

Fel y nodwyd gan gomisiwn Holtham, nid yw Pwyllgor Cyfansoddiad Tŷ'r Arglwyddi, y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, fformiwla Barnett ar gyfer y Senedd, a osodir heb unrhyw fewnbwn gan Weinidogion Cymru, yn addas i'r diben o fynd i'r afael ag anghenion cymdeithasol Cymru. Er gwaethaf yr ystod o feysydd polisi y mae gan y Senedd gyfrifoldeb drostynt nawr, mae ei phŵer gwariant yn seiliedig ran amlaf o lawer ar grant sefydlog na all ei newid yn sylweddol oherwydd cyfyngiadau cynhenid ei ysgogiadau dros drethu a benthyca. 

Photo of Rhun ap Iorwerth Rhun ap Iorwerth Plaid Cymru 4:25, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Pan feddyliwch chi am anghyfiawnderau penodol, gadewch iddo dreiddio i'r cof, y byddai'r symiau canlyniadol o HS2, y mae pob Aelod yn y Siambr hon yn cytuno sy'n ddyledus i Gymru, nid yn unig yn gwneud iawn am y toriadau i'r gyllideb, ond byddai hefyd yn darparu mwy na £2.5 biliwn mewn cyllid ychwanegol. Prin y gall Rishi Sunak guddio ei ddirmyg tuag at Gymru drwy beidio â throsglwyddo'r arian ymlaen, ond Keir Starmer, os yw'n dymuno bod yn Brif Weinidog y DU cyn diwedd eleni, mae angen i ni ei weld yn dod o hyd i'w gwmpawd moesol gan addo unioni camwedd y Toriaid—a gwn fod llawer ar y meinciau Llafur yma yn cytuno â mi ar y pwynt hwnnw.

Er ei bod yn iawn ein bod yn amlygu methiannau trychinebus Llywodraeth y DU wrth erydu pŵer gwariant y Senedd, nid yw hynny'n golygu y bydd penderfyniadau yma yng Nghymru, a wneir yng Nghymru, o reidrwydd yn arwain at y canlyniad gorau posibl, dyweder. Bydd cyllidebau awdurdodau lleol yn dal i gael eu gwasgu hyd yn oed ymhellach, gyda phreswylwyr yn gorfod talu'r dreth gyngor uwch gan barhau i ddioddef gwasanaethau o safon is—rhywbeth nad yw unrhyw arweinydd y cyngor eisiau ei weld. Dim ond yr wythnos diwethaf, rhybuddiodd adroddiad gan ASau yn San Steffan fod yr argyfwng ariannol sy'n wynebu cynghorau yn Lloegr allan o reolaeth, wrth iddyn nhw alw ar y Llywodraeth i lenwi bwlch o £4 biliwn. Nawr, gyda Chymru ar drugaredd cymaint o benderfyniadau ariannol mawr a wnaed yn San Steffan, pa obaith sydd gan gynghorau Cymru o oroesi'r storm hon?

Mae Canolfan Llywodraethiant Cymru wedi amcangyfrif y gallai'r bwlch cyllido sy'n wynebu awdurdodau lleol gyrraedd £740 miliwn erbyn 2027-28, yn seiliedig ar drywyddau presennol. Nawr, er bod bron pob cyllideb wedi'i gwasgu ac mae gan bob maes portffolio hawliad dilys ar unrhyw arian ychwanegol sydd ar gael gan Lywodraeth y DU, rwy'n pwyso arnoch chi yr angen brys i flaenoriaethu awdurdodau lleol i ddiogelu cymaint o wasanaethau rheng flaen â phosibl.

Ein dewis ni yw y byddai cynnydd cyffredinol mewn cyllid ar gyfer llywodraeth leol yn cynnwys codi'r cyllid gwaelodol o 2 y cant i o leiaf 3 y cant, a fyddai o fudd sylweddol i lawer o awdurdodau lleol—y rhai a gafodd eu taro galetaf, yn enwedig y rhai mewn ardaloedd gwledig. Ond beth bynnag mae'r Gweinidog yn penderfynu ei wneud, mae'n rhaid i mi ddweud ei bod yn anffodus nad ydym yn gwybod o hyd, nad oes gennym yr eglurder, nid oes gennym y sicrwydd y byddem ei eisiau ar hyn o bryd, y gellir rhoi cymorth ychwanegol i lywodraeth leol neu ar ba lefel y bydd y cymorth ychwanegol, oherwydd rydym yn mynd yn agos iawn, iawn at y pwynt o bennu cyllidebau a gosod y dreth gyngor mewn rhai awdurdodau lleol, a bod angen eglurder ar frys go iawn.

Mae'n amlwg bod y Llywodraeth wedi gwneud dewis ymwybodol i flaenoriaethu iechyd a gofal cymdeithasol a thrafnidiaeth, sydd o reidrwydd wedi arwain at ddargyfeirio arian o bortffolios eraill. Rwy'n gwybod na fydd y penderfyniadau hyn wedi'u gwneud ar chwarae bach. Rwyf hefyd yn cydnabod yn llawn y realiti, o ran dosbarthu bloc mor gyfyngedig a sefydlog o arian, yn enwedig ar adegau fel y rhain, y bydd rhywfaint o flaenoriaethu yn anochel, ond yr hyn rwy'n llai argyhoeddedig yn ei gylch yw bod y broses flaenoriaethu wedi bod cystal ag y gall fod, ac mae angen i ni fod yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif am y blaenoriaethau a'r penderfyniadau y mae eisoes wedi'u gwneud ac annog newidiadau.

O ran iechyd a thrafnidiaeth, rydym yn gweld ailadrodd ailddyrannu a wnaed o'r blaen: £425 miliwn a £125 miliwn yn y drefn honno i iechyd a thrafnidiaeth a gyhoeddwyd ym mis Hydref ar draul portffolios eraill, a nawr rydym yn edrych ar ddyraniad pellach o £450 miliwn ar gyfer iechyd, £111 miliwn ar gyfer trafnidiaeth, sydd wedi'u hariannu'n bennaf gan doriadau dyfnach fyth i feysydd polisi eraill sydd wedi'u tangyllido'n barhaol.

Bydd fy nghyd-Aelodau Mabon ap Gwynfor a Delyth Jewell yn trafod dimensiynau iechyd a thrafnidiaeth y gyllideb yn fanylach, ond digon yw dweud nad yw hyn yn adlewyrchu'n dda ar allu'r Llywodraeth i gynllunio cyllideb ar gyfer y tymor hir. Byddai ail-flaenoriaethu mor ddifrifol, wrth gwrs, yn fwy goddefgar pe baent yn cyflawni gwelliannau sylweddol yn ein gwasanaethau iechyd a thrafnidiaeth gyhoeddus, ond fel y dysgom ni yn sgil yr ymarfer ail-gyllidebu ym mis Hydref, mae'r arian ychwanegol sydd wedi'i glustnodi ar gyfer iechyd a thrafnidiaeth yn cael ei ddefnyddio dim ond i lenwi bylchau cyllidebol presennol sydd wedi tyfu'n sylweddol dros gyfnod o flynyddoedd lawer o dan y Llywodraeth hon. Dyma'r anghynaliadwyedd yr ydym yn siarad amdano mor aml.

Yn achos iechyd, datgelodd adroddiad diweddar gan Archwilio Cymru fod chwech o'r saith prif fwrdd iechyd wedi torri eu dyletswydd statudol i fantoli'r gyllideb yn ystod 2022-23, gan arwain at ddiffyg cyfunol o dros £150 miliwn. Cyrhaeddodd gwariant ar staff asiantaethau, y cyfeirir ato mor aml, y lefel uchaf erioed sef £325 miliwn yn 2022-23, sydd wedi'i achosi'n bennaf gan fylchau swyddi gwag sy'n ehangu'n barhaus o fewn gweithlu'r GIG.

Yn y cyfamser, mae'r £236 miliwn cyfunol sydd wedi'i roi yn gyfan gwbl i wasanaethau rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru, heb ddim dros ben ar gyfer gwasanaethau bysiau y mae'r rhan fwyaf o Gymru yn dibynnu arnynt, ar gyfer mynd i'r afael â'r diffyg enfawr sydd wedi dod i'r amlwg rhwng nifer y teithwyr a ragwelir a gwerthiant tocynnau gwirioneddol. Dylid cyd-destunoli hyn yn erbyn hanes diysgogiad Trafnidiaeth Cymru o ran bodlonrwydd cwsmeriaid, eu hanes o ran prydlondeb a chanslo yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Mae yna elfennau o'r gyllideb i'w croesawu. Er gwaethaf toriad cyffredinol i faterion gwledig, sy'n anffodus ac yn rhywbeth y mae fy mhlaid wedi gwneud sylwadau arno'n eang, mae diogelu'r cynllun taliadau sylfaenol yn rhywbeth yr oedd fy mhlaid yn falch iawn o allu dylanwadu arno. Mae hynny'n werth £238 miliwn, a Duw a ŵyr, mae'n arian y mae sector dan bwysau ei angen.

Rwy'n cydnabod, Dirprwy Lywydd, bod yn rhaid i Lywodraeth Cymru basio ei chyllideb, ond ein dyletswydd ni, ein rôl ar y meinciau hyn, yw craffu mor ofalus ag y gallwn ni lle mae arian yn cael ei wario, i amlygu ble rydyn ni'n credu y gellir ac y dylid gwneud newidiadau, anfon Gweinidogion yn ôl i feddwl eto—ac rydyn ni'n gwneud hynny'n gyson, ond rhaid i Weinidogion edrych eto ar eu cynlluniau gwariant—a gofyn y cwestiynau treiddiol sy'n rhoi'r sicrwydd na fydd y rhai mwyaf difreintiedig ar eu colled ymhellach, na fydd y busnes hwnnw yn disgyn oddi ar glogwyn wrth i ardrethi busnes gynyddu, ac nad effeithir yn andwyol ar ddyfodol ein pobl ifanc oherwydd toriadau i brentisiaethau.

Photo of Rhun ap Iorwerth Rhun ap Iorwerth Plaid Cymru 4:32, 6 Chwefror 2024

Mae hon, Ddirprwy Lywydd, yn gyllideb unwaith eto ar gyfer amseroedd caled, wedi'i gwneud yn galetach gan benderfyniadau Llywodraeth Geidwadol sy'n poeni dim am Gymru. Ond y cwestiwn i Lywodraeth Cymru ydy a ydy hi wedi gwneud popeth o fewn ei gallu i liniaru y setliad ariannol annheg hwnnw—cydbwyso anghenion pob portffolio a rhoi tegwch ac uchelgais wrth galon yr hyn mae hi'n ceisio ei gyflawni. Dydw i ddim wedi fy argyhoeddi, a dwi'n gofyn i'r Llywodraeth ddefnyddio'r amser rhwng heddiw a'r bleidlais ar y gyllideb derfynol i ailystyried y materion hynny yr ydw i, ac y bydd fy nghyd-Aelodau o Blaid Cymru, yn eu hamlygu y prynhawn yma.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:33, 6 Chwefror 2024

Cadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, Jayne Bryant.

Photo of Jayne Bryant Jayne Bryant Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd. Cyn i mi wneud fy sylwadau sylweddol, rwyf am gydnabod mai hon yw'r gyllideb anoddaf ers dechrau datganoli. Fel pwyllgor, yn y cyd-destun hwn aethom ati i graffu ar ein cyllideb. Rydym yn cydnabod y byddai Llywodraeth Cymru yn gwneud rhai penderfyniadau na fyddai'n eu gwneud mewn hinsawdd ariannol wahanol. Mae ein sesiynau craffu a'n hargymhellion yn cael eu llunio o fewn y cyd-destun hwnnw.

Hoffwn gofnodi fy niolch i a diolch ein pwyllgor i'r Gweinidogion a'r swyddogion perthnasol am ymgysylltu â sesiynau craffu'r pwyllgor mewn modd adeiladol. Rydym hefyd yn croesawu'r briff technegol gan y swyddogion ar y dull o ymdrin â'r asesiad effaith integredig sengl, a hoffwn hefyd ddiolch i fy nghyd-Aelodau ar y pwyllgor am eu hymgysylltiad cadarnhaol. Nid oes gennym amser heddiw i siarad am yr holl faterion a drafodwyd yn ein hadroddiad, er enghraifft lefel y cyllid sydd ar gael i ysgolion, sy'n bryder enfawr eto eleni. Felly, byddaf yn canolbwyntio drwy dynnu sylw at bwysigrwydd sut rydym yn defnyddio'r cyllid sydd ar gael i ni yng Nghymru er mwyn sicrhau'r gefnogaeth orau posibl i'n plant a'n pobl ifanc.

Eleni, mae gwariant ar blant wedi cael ei effeithio mewn nifer o feysydd polisi. Rydym wedi dadlau'n gyson dros wariant mwy tryloyw ar blant, o gofio, er enghraifft, bod mwy na £10 biliwn o gyllid cyhoeddus nad yw'n cael ei neilltuo i fyrddau iechyd. Felly, heddiw rwy'n tynnu sylw at ein siom barhaus nad oes asesiad o'r effaith ar hawliau plant yn sail i'r gyllideb. Mae asesiad o'r effaith ar hawliau plant yn hanfodol i'r Llywodraeth, y Senedd, rhanddeiliaid a'r cyhoedd yn ehangach, i'n helpu i ddeall effaith penderfyniadau cyllidebol ar blant a phobl ifanc.

Y llynedd, yn yr un ddadl, amlygais, pe na bai asesiad o'r effaith ar hawliau plant yn cael ei gyhoeddi eleni, mai hon fyddai'r degfed flwyddyn yn olynol i Lywodraeth Cymru beidio â gwneud hynny, ac mae hyn er gwaethaf nodi mai cynhyrchu a chyhoeddi asesiad effaith o'r fath yw sut mae'n cydymffurfio â'i dyletswydd gyfreithiol i roi sylw dyledus i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn yn yr holl benderfyniadau a wna. Mae'n ddrwg iawn gennyf eto fy mod yn gorfod tynnu sylw at y garreg filltir hon mewn perthynas â'r hyn rydym yn ei wario ar blant—gellid dadlau mai dyma'r penderfyniad pwysicaf y bydd unrhyw lywodraeth yn ei wneud. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud bod realiti amlwg yr amgylchiadau ariannol eithriadol hyn yn golygu bod angen dull mwy sylfaenol arni. Fodd bynnag, ein barn ni yw, pan fydd pwrs y wlad yn dynn, yn fwy nag erioed, fod yn rhaid i ni fod yn drylwyr wrth sicrhau nad yw hawliau plant a phobl ifanc yn cael eu bwrw i'r cysgod gan y sefyllfa i oedolion.

Nid ydym yn cytuno â rhesymeg Llywodraeth Cymru nad oes angen asesiad o'r effaith ar hawliau plant ar wahân. Fel y dywedais ar y dechrau, rydym yn ymwybodol iawn o heriau'r hinsawdd ariannol y mae Llywodraeth Cymru wedi paratoi'r gyllideb ddrafft hon ynddi. Fel yr ydym wedi trafod yn y Siambr hon nifer o weithiau yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae mwy o blant a phobl ifanc yn byw mewn tlodi nag unrhyw grŵp oedran arall, ac mae effeithiau tlodi yn torri ar draws pob agwedd ar eu bywydau ac yn parhau i gael effaith ymhell ar ôl iddynt dyfu i fyny. Yn y cyd-destun hwn mae'n rhaid inni fod yn drylwyr wrth sicrhau bod hawliau plant a phobl ifanc yn cael eu cynnal, a dyna pam, yn unol ag erthygl 4 o'r confensiwn, fod angen clir am asesiad seiliedig ar ffeithiau o'r uchafswm adnoddau sydd ar gael sy'n cael eu gwario ar blant. Nid ydym yn credu bod hyn yn bosibl heb asesiad o'r effaith ar hawliau plant, a dyma farn amrywiaeth o elusennau plant dan arweiniad Plant yng Nghymru hefyd.

Yn olaf, hoffwn adleisio barn y Pwyllgor Cyllid a phwyllgorau eraill ar bwysigrwydd monitro canlyniadau yn effeithiol yn erbyn gwariant ariannol. Mae nifer cynyddol o grantiau ar gyfer plant yn cael eu cyfuno ar draws addysg a gofal cymdeithasol plant, gan gynnwys y grant plant a chymunedau, sydd werth £175 miliwn erbyn hyn. O'r flwyddyn nesaf ymlaen, gallwn weld bod ffrydiau ariannu gwerth £379 miliwn o fewn y prif grŵp gwariant addysg a'r Gymraeg wedi cael eu cyfuno'n un grant addysg cyn-16 awdurdod lleol. Rhaid i fecanweithiau cadarn i fonitro canlyniadau i blant gael eu rhoi ar waith ar gyfer y grantiau mawr hyn, ac ar gyfer holl wariant Llywodraeth Cymru, gan gynnwys mwy o wariant ar y GIG. Mae hyn yn bwysig iawn, yn enwedig mewn cyfnod economaidd bywiog, ond mae'n dod hyd yn oed yn fwy hanfodol yn y stormydd ariannol presennol. Fel y nodwyd gennym yn argymhelliad 1 o'n hadroddiad, rhaid i hyn fynd y tu hwnt i fonitro yn unig, ac yna dylai arwain at ailflaenoriaethu gwariant ariannol os nad yw'r canlyniadau yr ydym eu heisiau ar gyfer ein plant yn cael eu cyflawni gan yr hyn yr ydym yn ei wario arnynt. Diolch yn fawr.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:37, 6 Chwefror 2024

Cadeirydd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, Paul Davies.

Photo of Paul Davies Paul Davies Ceidwadwyr 4:38, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch o allu cymryd rhan yn y ddadl hon fel Cadeirydd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, a hoffwn ddiolch i holl aelodau'r pwyllgor am y gwaith y mae'r pwyllgor wedi'i wneud ar y gyllideb ddrafft hon.

Mae'r gyllideb ddrafft hon yn cynnwys gostyngiadau sylweddol mewn termau real i gyllid amaethyddiaeth a'r economi. Dywedodd y Gweinidog dros faterion gwledig wrth y pwyllgor mai dyma'r cylch cyllideb mwyaf heriol yr oedd hi erioed wedi cymryd rhan ynddo, a mynegodd Gweinidog yr economi farn debyg. Er bod y pwyllgor yn cydnabod yr heriau hyn a'r angen i flaenoriaethu gwariant, mae gennym hefyd lawer o bryderon ynghylch y gostyngiadau a gynigir ar gyfer y cyllidebau materion gwledig a'r economi.

Hoffwn dynnu sylw at rai materion allweddol a godwyd yn ein hadroddiad. Yn gyntaf oll, rwyf am siarad am effaith gronnol y gostyngiadau hyn yn y gyllideb. Yna byddaf yn mynd ymlaen i siarad am bryderon penodol sydd gennym ynghylch dyfodol cymorth amaethyddol, cymorth posibl i bobl sy'n cael eu diswyddo, a chyllid ar gyfer prentisiaethau. Yna byddaf yn gorffen gyda throsolwg o neges allweddol yr adroddiad.

Mae'r pwyllgor yn bryderus iawn am effeithiau cronnol gostyngiadau i gymorth ffermio a busnes. Er enghraifft, efallai y bydd ffermwr sy'n allforio cig ac yn gwerthu i fusnesau lletygarwch lleol yn cael ei effeithio gan y gostyngiad mewn cymorth amaethyddol, y gostyngiad mewn cymorth busnes, y gostyngiad mewn cymorth allforio ar gyfer eu gwerthiannau rhyngwladol, a'r gostyngiad yn y cymorth i letygarwch ar gyfer eu gwerthiannau domestig. Bydd pawb yn y Siambr hon yn gwybod yn iawn pa mor anodd yw hi i fusnesau a ffermydd yng Nghymru ar hyn o bryd, gyda llawer yn ei chael hi'n anodd cael deupen llinyn ynghyd. Mae'n bwysig bod Llywodraeth Cymru yn deall effaith gronnol y gostyngiadau y mae'n eu gwneud er mwyn sicrhau nad nhw yw'r hoelen olaf yn yr arch i'n busnesau a'n ffermydd, a allai fod eisoes ar fin cau.

Ers cyhoeddiad Tata fis diwethaf, mae'r gweithwyr y mae eu swyddi mewn perygl a'u cymunedau wedi bod ar flaen meddyliau nid yn unig pawb yn y Siambr hon, ond pobl ledled Cymru. Rydym wedi archwilio goblygiadau cyhoeddiad Tata yn y Siambr hon, a bydd y pwyllgor yn clywed gan Tata a Gweinidog yr Economi ar y mater hwn yfory, felly ni fyddaf yn trafod y manylion nawr. Fodd bynnag, nid y gweithwyr dur yw'r unig rai sy'n wynebu'r risg hon o golli gwaith; mae nifer o fusnesau proffil uchel mewn sectorau eraill wedi cau yn ystod y misoedd diwethaf. Er bod pob un ohonom yn gobeithio y gellir osgoi diswyddiadau yn Tata ac nad ydym yn gweld unrhyw achosion eraill o fusnesau proffil uchel yn cau, mae'n gwbl hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn paratoi ar gyfer y gwaethaf. Rhaid i Weinidog yr Economi a'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol gydweithio i ymgymryd â chynllunio wrth gefn—cynllunio sy'n sicrhau y gall Llywodraeth Cymru ddarparu ymateb cryf a chyflym i gefnogi pobl sy'n wynebu colli eu swyddi, os bydd angen, drwy gynyddu'r adnoddau sydd ar gael ar gyfer rhaglenni fel ReAct+ a Cymunedau am Waith a Mwy.

Gan symud ymlaen at ffermio, bydd yr Aelodau'n ymwybodol mai hon yw'r rownd gyntaf o gymorth amaethyddol ar ôl i gyllid yr UE ddod i ben. Dyma'r tro cyntaf erioed i lefel y cymorth amaethyddol gael ei osod yma yng Nghymru, a dyma'r tro cyntaf ers nifer o ddegawdau lle mae amaethyddiaeth wedi gorfod cystadlu'n uniongyrchol â blaenoriaethau ariannu eraill y Llywodraeth. Rydym wedi gweld canlyniad y gystadleuaeth honno yn y gyllideb ddrafft hon, gyda chyllid yn cael ei symud o amaethyddiaeth i gefnogi gwasanaethau rheng flaen fel y GIG. Y flwyddyn nesaf, bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno'r cynllun ffermio cynaliadwy. Os yw'r cynllun ffermio cynaliadwy am fod yn llwyddiant, mae'n rhaid iddo gael ei ariannu'n briodol, felly mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru ddechrau trafod maint y cyllid ar gyfer y cynllun gyda Llywodraeth y DU ar unwaith.

Mae'r gyllideb ar gyfer prentisiaethau wedi gostwng 3.65 y cant, sy'n ostyngiad o 24 y cant i werth y contract. Mae aelodau'n bryderus iawn am effaith y gostyngiad hwn ar bobl ifanc ac ar yr economi. Gan y bydd angen i ddarparwyr prentisiaethau flaenoriaethu cefnogi pobl sydd eisoes wedi cofrestru ar gyrsiau, bydd y cyfuniad o'r gyllideb lai a chostau uwch yn disgyn ar ddechreuwyr newydd. Er bod y pwyllgor yn falch bod y Gweinidog wedi ymrwymo i gefnogi'r ystod o lefelau prentisiaeth, mae'r Aelodau'n bryderus iawn am effaith y gostyngiad hwn, nid yn unig ar gyfleoedd i bobl ifanc ond hefyd ar economi Cymru, gan y bydd yn cyfyngu ar allu dinasyddion yng Nghymru i wella eu sgiliau.

Ac yn olaf, rydym wedi clywed gan siaradwyr eraill heddiw am ba mor bwysig ydyw bod Llywodraeth Cymru yn monitro gwariant ac yn sicrhau'r gwerth gorau. Yng ngoleuni'r gostyngiadau ar draws y cyllidebau materion gwledig a'r economi, gwnaeth ein pwyllgor argymhelliad tebyg, felly hoffwn adleisio teimladau'r siaradwyr eraill ar y pwynt hwnnw.

Hoffwn orffen, Dirprwy Lywydd, drwy grynhoi neges gyffredinol adroddiad y pwyllgor. Mae'r Aelodau'n cydnabod bod hwn yn gylch gyllideb anodd iawn i Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, mae'r pwyllgor yn pryderu am y gostyngiadau, felly mae'n credu ei bod yn gwbl hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn monitro effaith yr holl ostyngiadau gwahanol hyn yn y gyllideb a'i bod yn barod i ymateb ac ailflaenoriaethu cyllid os ystyrir bod y gostyngiadau yn cael mwy o effaith na'r disgwyl, a bod yn barod i ymateb i heriau sy'n datblygu. Gyda hynny, Dirprwy Lywydd, edrychaf ymlaen at barhau i glywed barn Aelodau eraill ar y gyllideb ddrafft hon. Diolch yn fawr iawn.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:42, 6 Chwefror 2024

Cadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith, Llyr Gruffydd.

Photo of Llyr Gruffydd Llyr Gruffydd Plaid Cymru

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, am y cyfle i gyfrannu fel Cadeirydd y pwyllgor. Dwi jest eisiau dechrau drwy ddweud ychydig o eiriau am brofiad y pwyllgor o'r broses o graffu ar y gyllideb ddrafft yma eleni, ac mi fyddaf i’n gryno iawn gyda'r sylwadau hynny.

Mae ein gallu ni i wneud gwaith craffu effeithiol, wrth gwrs, ddim ond cystal â'r wybodaeth sy’n cael ei darparu ar ein cyfer ni, a doedd tystiolaeth ysgrifenedig y Gweinidog a’r Dirprwy Weinidog i gefnogi ein gwaith craffu ni ar y gyllideb ddrafft yma ddim yn cyrraedd y safon y mae’r pwyllgor yn ei disgwyl. Roedd gwybodaeth allweddol y gwnaethom ni ofyn amdani ymlaen llaw ar goll, roedd gwybodaeth roedd y Llywodraeth yn dweud oedd wedi'i chynnwys hefyd ar goll, ac roedd ffigurau yn anghywir. Yn ogystal â rhwystro'r pwyllgor rhag gallu asesu cynlluniau gwariant y Llywodraeth, mae’r diffyg eglurder yma hefyd yn adlewyrchu pryderon ehangach, dwi'n meddwl, am dryloywder o ran llywodraethiant. Er ein bod ni wedi cael ymddiheuriadau gan y Gweinidog a’r Dirprwy Weinidog yn barod, mae'r pwyllgor yn awyddus i wersi gael eu dysgu o’r profiad yma er mwyn inni osgoi sefyllfa debyg yn y dyfodol.

Fel sydd wedi’i nodi gan nifer yn barod, mae ond yn deg cydnabod, wrth gwrs, yr heriau ariannol y mae Llywodraeth Cymru wedi’u hwynebu wrth osod y gyllideb ddrafft yma. Dyw gorfod penderfynu ble i wneud toriadau ddim yn dasg ddymunol iawn, ond roedd hynny yn anochel, wrth gwrs, o ystyried y setliad cyffredinol. I’r portffolio newid hinsawdd, mae hynny'n golygu bod yn rhaid i'r Gweinidog ddwyn o un lle i roi i'r lle arall, gan dorri cyllid ar gyfer meysydd polisi allweddol, yn cynnwys ynni glân, gwastraff, bioamrywiaeth a llifogydd, a hynny, wrth gwrs, i gryfhau’r cyllid wedyn i gynnal gwasanaethau rheilffyrdd.

Beth fydd y toriadau cyllid yma yn eu golygu? Wel, mi fydd rhaid torri'n ôl ar brosiectau a rhaglenni sy’n ceisio cyflawni targedau newid hinsawdd ac ymrwymiadau bioamrywiaeth byd-eang Cymru. Ar adeg hollbwysig, wrth gwrs, yn y frwydr yn erbyn newid hinsawdd a dirywiad byd natur, mae effaith ehangach hyn yn amlwg yn peri pryder i'r pwyllgor.

Mae’r penderfyniad i gryfhau’r cyllid i gynnal gwasanaethau rheilffyrdd yn ddealladwy; mae rheilffyrdd, wrth gwrs, wrth wraidd y system drafnidiaeth aml-foddol gynaliadwy y mae mawr addewid amdani. Ond dyw Trafnidiaeth Cymru ddim yn gallu cael arian di-ben-draw, ac mae angen inni weld cynnydd cyflym tuag at wasanaeth rheilffyrdd sy’n ariannol gynaliadwy. Rŷn ni fel pwyllgor angen cynllun clir a manwl ar gyfer lleihau’r bwlch yna sy'n bodoli rhwng costau rheilffyrdd a refeniw tocynnau. Mae angen inni weld diwedd ar y symiau enfawr yma yn cael eu talu allan i Trafnidiaeth Cymru o un flwyddyn i'r llall.

Wrth gwrs, mae gwasanaeth bysiau effeithiol hefyd yn hanfodol i system drafnidiaeth gynaliadwy. Y sôn yw bod 10 y cant o lwybrau bysiau wedi’u colli yn ystod 2023, sydd wrth gwrs yn destun braw i ni gyd. Gyda chyllideb refeniw sy'n weddol wastad ar gyfer 2024-25, mae'n anodd gweld sut y bydd y sefyllfa yna yn cael ei gwyrdroi yn fuan iawn.

Gan symud ymlaen at effeithlonrwydd ynni cartrefi, mae cwestiynau sylfaenol dal i’w hateb am lefel y buddsoddiad sydd ei angen i fynd i’r afael â thlodi tanwydd a datgarboneiddio stoc dai bresennol Cymru. Mae'r lefelau buddsoddi presennol yn llawer is, wrth gwrs, na'r amcangyfrifon diweddar. Mae’r rhaglen Cartrefi Clyd sydd ar ei newydd wedd, wrth gwrs, yn gwbl briodol, yn rhoi mwy o bwyslais ar ddatgarboneiddio na’i ragflaenydd. Ond mae cost technolegau carbon isel yn golygu na fydd buddsoddiad yn ymestyn mor bell. Gyda’r cyllid, wedyn, yn aros yn yr un man, mae’n debygol y bydd llai o gartrefi’n elwa o’r rhaglen yn 2024-25 nag yn y flwyddyn ariannol hon. O ystyried y ffaith bod yr argyfwng tlodi tanwydd yn gwaethygu a’r angen i gynyddu’r gwaith o ddatgarboneiddio cartrefi presennol, mae hyn eto yn peri pryder.

Rwyf wedi sôn yn barod am ein pryder ni am effaith toriadau cyllid ar fioamrywiaeth. Y ffaith yw, hyd yn oed gyda chynnydd mewn cyllid yn y dyfodol, fydd arian cyhoeddus yn unig ddim yn ddigon i sicrhau adferiad byd natur. Ac mae buddsoddiad preifat yn hanfodol, felly, i fynd i'r afael â bwlch cyllid byd natur. Rŷn ni wedi clywed dros y blynyddoedd diwethaf fod gwaith yn mynd rhagddo ar fodel cyllid arloesol a chynaliadwy ar gyfer bioamrywiaeth sy’n ymgorffori'r defnydd o fuddsoddiad preifat. Mae’n ymddangos, o dystiolaeth y Gweinidog, fod cynnydd yn cael ei wneud o’r diwedd. Ond mae angen bwrw ymlaen â hyn, a hynny'n gyflym. Rŷn ni’n disgwyl i'r model cyllid yma gael ei gwblhau cyn y rownd cynllunio cyllideb nesaf gobeithio, fel bod modd wedyn ei ddefnyddio fe i lywio penderfyniadau gwariant yn y dyfodol.

Yn olaf, ond nid y lleiaf o bell ffordd, y mae polisi morol. Mae’r gostyngiad yn y gyllideb ar gyfer 2024-25 yn ergyd arall i faes polisi sydd heb gael digon o adnoddau flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae'r diffyg blaenoriaeth hwn wedi arwain at oedi wrth gyflawni, er enghraifft y prosiect asesu sut y mae gweithgareddau pysgota yn effeithio ar ardaloedd morol gwarchodedig, a gafodd ei ddechrau yn 2016 ond sydd dal heb ei gwblhau. Mae’r Gweinidog wedi rhoi sicrwydd i ni yn y gorffennol fod dynodiad parthau cadwraeth morol yn ‘flaenoriaeth fawr’—ei geiriau hi—ac yn cael adnoddau digonol. Rŷn ni wedi gofyn am sicrwydd na fydd dyraniadau’r gyllideb ddiweddaraf yn effeithio ar y gwaith yma.

Dirprwy Lywydd, mae ein hadroddiad ni ar y gyllideb ddrafft yn deg ac yn ystyriol. Rŷn ni’n cydnabod bod Llywodraeth Cymru yn wynebu heriau ariannol. Rŷn ni’n cydnabod bod y Gweinidog wedi mynd ati’n bragmatig i reoli cyllideb sy’n crebachu. Ond rŷn ni hefyd yn cydnabod yr angen i Lywodraeth Cymru barhau i fod yn benderfynol i fynd i'r afael â'r argyfyngau hinsawdd a natur. Dyw’r argyfyngau hyn ddim yn diflannu achos bod y sefyllfa ariannol yn anodd. Rŷn ni’n edrych ymlaen, felly, at ymateb y Gweinidog i’n hadroddiad ni cyn y ddadl ar y gyllideb derfynol. Diolch. 

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:49, 6 Chwefror 2024

Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, John Griffiths. 

Photo of John Griffiths John Griffiths Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd. Byddaf yn siarad yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, fel y dywedwch chi, a hoffwn ddiolch i Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol a'r Gweinidog Newid Hinsawdd am fynychu sesiynau tystiolaeth y pwyllgor.

Efallai y bydd y rhai sy'n darllen ein hadroddiad yn nodi ei fod yn darllen yn debyg i adroddiad y llynedd, gyda llawer o'r un pryderon yn cael eu codi a'u hailadrodd. Ar y pryd, gwnaethom gydnabod bod gosod cyllideb ddrafft wrth wynebu pwysau ariannol eithafol yn her anodd i Lywodraeth Cymru. Mae'r un peth yn wir unwaith eto eleni, ac mae awdurdodau lleol yng Nghymru, yn eu tro, yn wynebu un o'r setliadau cyllideb mwyaf heriol yn y cyfnod diweddar. Mae ein hadroddiad yn archwilio amrywiaeth o faterion, gan gynnwys y setliad llywodraeth leol, pwysau gwariant, cyllid cyfalaf, digartrefedd, cyflenwad tai, safonau tai a diogelwch adeiladau. Byddaf yn tynnu sylw at rai o'r meysydd sy'n codi pryderon penodol i'r pwyllgor, yn enwedig yng ngoleuni'r sylwadau a wnaethom wrth graffu ar y gyllideb y llynedd.

Clywsom fod awdurdodau lleol yn eu cael eu hunain mewn sefyllfa lle maent nid yn unig yn gwneud penderfyniadau anodd, ond dewisiadau gwael. Rhybuddiodd CLlLC wrthym, os na fydd unrhyw newid o ran ariannu ein gwasanaethau cyhoeddus, mae'n debygol y bydd llai o wasanaethau cyhoeddus yn cael eu cynnig. Mae hwn yn rhybudd amlwg, ac yn un na ddylid ei anwybyddu. Mae'n peri pryder, drwy orfod cyfeirio adnoddau i ddelio â phwysau uniongyrchol, fod gallu awdurdodau i ariannu gwaith ataliol tymor hwy yn cael ei gyfyngu. Rydym yn pryderu'n arbennig am gydnerthedd ariannol awdurdodau lleol. Er ein bod yn gwybod nad oes unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru eto wedi cael ei hun yn y sefyllfa o orfod ystyried cyhoeddi hysbysiad adran 114, i bob pwrpas yn datgan methdaliad, gwyddom fod rhai yn wynebu cyllidebau sydd o dan bwysau gyda chronfeydd wrth gefn cyfyngedig. Rydym yn falch bod y Gweinidog mewn cysylltiad rheolaidd ag awdurdodau lleol, ac mae'n hanfodol bod y dull hwnnw'n parhau. Rydym wedi argymell y dylai Llywodraeth Cymru ddatblygu cynllun clir i ddarparu cymorth cynnar i unrhyw awdurdod lleol sy'n wynebu anawsterau penodol, gyda'r nod o atal yr angen i gyhoeddi hysbysiad adran 114.

Rydym yn croesawu defnydd y Gweinidog o gyllid gwaelodol eleni, gan ei fod yn offeryn hanfodol i sicrhau bod pob awdurdod lleol yn cael isafswm cynnydd mewn cyllid. Fodd bynnag, byddem yn awgrymu bod y Gweinidog yn ystyried dyrannu unrhyw gyllid canlyniadol yn y dyfodol, yn llawn neu'n rhannol, i osod y cyllid hwnnw ar lefel uwch, gan fod o fudd i fwy o awdurdodau lleol.

Dirprwy Lywydd, mae gofal cymdeithasol yn cyfrif am 36 y cant o bwysau gwariant llywodraeth leol yn 2024-25, sef £261 miliwn. Rydym yn pryderu y byddai'r gostyngiad yn y grant gweithlu gofal cymdeithasol yn cefnogi gwasanaeth statudol allweddol a ddarperir gan awdurdodau lleol yn ychwanegu at y pwysau presennol yn y sector. Mae pryderon a fynegwyd gennym y llynedd mewn perthynas â recriwtio a chadw staff i weithio yn y sector gofal cymdeithasol yn wir unwaith eto eleni. Gallai pwysau ychwanegol fel hyn mewn sector mor allweddol ffurfio pwynt tyngedfennol i'r awdurdodau lleol hynny yn y sefyllfaoedd ariannol mwy heriol, a hynny'n rhy hawdd.

Felly, rydym yn cymeradwyo argymhelliad y Pwyllgor Cyllid y dylai'r Gweinidog esbonio pam y gwnaed gostyngiadau i'r grant gweithlu gofal cymdeithasol, ac ar gyfer asesiad Llywodraeth Cymru o effaith y penderfyniad hwn. Cawsom ein dychryn wrth ddysgu, am yr ail flwyddyn yn olynol, na fu unrhyw wariant o grant cyfalaf safleoedd Sipsiwn/Teithwyr. Fel y nodwyd gennym o'r blaen, mae ein gwaith yn y maes hwn wedi tynnu sylw at rai safleoedd awdurdod lleol sydd angen gwaith cynnal a chadw neu adnewyddu ar frys, felly mae'r diffyg gwariant yn peri llawer o bryder. Rydym yn cydnabod gwaith y Gweinidog yn y maes hwn, ond mae'r diffyg cynnydd yn siomedig iawn. Fel y llynedd, rydym wedi gwneud argymhelliad ar y cyd â'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, ac rydym yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru nodi'r rhesymau dros y diffyg cynnydd ar ddefnyddio'r grant cyfalaf safleoedd Sipsiwn a Theithwyr fel mater o frys, yn ogystal â nodi sut mae'n bwriadu gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod y gronfa bwysig hon yn cael ei defnyddio.

Nodwyd yn ein hadroddiad ar y gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn ariannol hon bod cynnal y grant cymorth tai ar £166.7 miliwn mewn gwirionedd yn arwain at ostyngiad mewn termau real. Felly, rydym yn bryderus iawn nad yw'r dyraniad drafft wedi newid unwaith eto, sy'n golygu rhagor o ostyngiadau i bob pwrpas.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:54, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Allwch chi ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda?

Photo of John Griffiths John Griffiths Llafur

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd. I gloi, felly, er ein bod yn cydnabod yr heriau sy'n wynebu'r Gweinidog Newid Hinsawdd wrth bennu'r gyllideb hon, byddem yn annog Llywodraeth Cymru i archwilio'r holl opsiynau posibl ar gyfer darparu cyllid ychwanegol i'r grant cymorth tai hwnnw, o ystyried popeth y mae'n ei ariannu. Diolch yn fawr.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:55, 6 Chwefror 2024

Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Russell George.

Photo of Russell George Russell George Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n siarad yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a hoffwn ddiolch i'r Aelodau a gymerodd ran yn ein hadroddiad. Er mwyn rhoi rhywfaint o gyd-destun o safbwynt iechyd a gofal cymdeithasol, mae byrddau iechyd ac awdurdodau lleol, wrth gwrs, yn parhau i deimlo effeithiau'r pandemig. Rwy'n cydnabod, wrth gwrs, fod chwyddiant hefyd, ac mae angen ystyried pwysau ar gostau ynni hefyd. Ochr yn ochr â hyn, rhaid iddynt hefyd ddelio â galw enfawr a chynyddol am wasanaethau, yn ogystal â materion hirsefydlog yn ymwneud â'r gweithlu.

Yn y gyllideb ddrafft hon, mae Llywodraeth Cymru wedi dewis blaenoriaethu gwariant ar iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Ond, wrth gwrs, er gwaethaf hyn, mae byrddau iechyd ac awdurdodau lleol yn dal i wynebu penderfyniadau anodd ynghylch sut i gynllunio a darparu gwasanaethau. Mae pob un o'r saith bwrdd iechyd yn cael eu hunain ar lefelau uwchgyfeirio uwch mewn perthynas â'u sefyllfa ariannol, ac nid yw'n glir i ni, fel aelodau o'r pwyllgor iechyd a gofal cymdeithasol, sut y byddant yn gallu sefydlogi eu cyllid, gan ymateb i'r galw digynsail a chyflawni arbedion yn unol â'r lefelau a osodwyd yn 2023-24 hefyd.

Trof nawr i siarad am rai o'r materion sy'n ymwneud ag amseroedd aros. Mae maint yr her yn frawychus o hyd, ac mae targedau i leihau arosiadau cleifion allanol i lai na 52 wythnos ac i sicrhau nad oes neb yn aros mwy na dwy flynedd i ddechrau triniaeth wedi'u methu. Felly, rwy'n credu bod angen i'r Gweinidog fod yn glir ynghylch pryd y mae'n disgwyl i'r targedau hyn gael eu cyflawni. Mae angen iddi hefyd fod yn glir ynghylch sut y bydd y gyllideb yn cyfrannu tuag at ganlyniadau canser gwell, o gofio bod y ffigurau diweddaraf yn dangos i ni fod 54 y cant o lwybrau cleifion yn cydymffurfio â tharged y llwybr canser sengl.

Gan symud ymlaen at y gweithlu gofal cymdeithasol, gwn fy mod i, ac aelodau eraill o'r pwyllgor, yn parhau i gefnogi ymrwymiad Llywodraeth Cymru i'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal cymdeithasol, ac rydym yn nodi bod cyllid wedi'i ddarparu at y diben hwn o fewn y grant cynnal refeniw. Credwn fod yn rhaid i weithwyr gofal cymdeithasol barhau i fod yn flaenoriaeth ar gyfer buddsoddi a gwella gan Lywodraeth Cymru, felly roeddem yn bryderus i glywed bod mwy na chwarter y gweithlu hwnnw'n debygol o adael y sector erbyn diwedd y flwyddyn hon, a 44 y cant yn y pum mlynedd nesaf. O ystyried y prinder staff yn y gweithlu ar hyn o bryd a'r galw cynyddol am wasanaethau, credaf fod angen i'r Dirprwy Weinidog nodi'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gadw'r staff hyn. Dyma un o'r argymhellion yn ein hadroddiad.

Rydym yn cydnabod bod heriau ariannol sylweddol wedi sbarduno penderfyniad Llywodraeth Cymru i ailflaenoriaethu ei hadnoddau i gefnogi gwasanaethau rheng flaen, ond mae'n destun pryder clywed gan wahanol gyrff y bydd y GIG yn anghynaliadwy os na chaiff adnoddau eu symud yn benodol tuag at waith atal ac ymyrraeth gynnar. Felly, rydym wedi galw ar y Gweinidog i nodi sut y bydd penderfyniad Llywodraeth Cymru i ailflaenoriaethu adnoddau tuag at y rheng flaen yn effeithio, yn y tymor hwy, ar iechyd y boblogaeth, a phryd y mae hi'n disgwyl bod mewn sefyllfa i gyfeirio mwy o adnoddau at waith atal hirdymor.

Ac yn olaf, digideiddio: fel pwyllgor, rydym wedi clywed dro ar ôl tro bod gwella gwasanaethau a seilwaith digidol yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, yn y gyllideb ddrafft hon, mae cyllid ar gyfer y strategaeth ddigidol ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol wedi cael ei ailflaenoriaethu, ac mae toriad wedi bod hefyd i'r gyllideb cynhwysiant digidol. Rydym wedi galw ar y Gweinidog i ddarparu asesiad o oblygiadau'r toriadau hyn.

Dirprwy Lywydd, dyma rai o'r materion a godwyd yn ein hadroddiad, a gyflwynwyd ddoe. Edrychwn ymlaen at gael ymateb y Gweinidog i'n holl argymhellion cyn y ddadl derfynol ar y gyllideb.

Photo of David Rees David Rees Llafur 4:59, 6 Chwefror 2024

A'r Cadeirydd olaf i siarad, Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad, Huw Irranca-Davies.

Photo of Huw Irranca-Davies Huw Irranca-Davies Llafur 5:00, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac rwy'n falch iawn, yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, i gyfrannu at y ddadl hon, yn dilyn y cyfraniadau gan Aelodau eraill ac yn wir gan Gadeiryddion pwyllgorau eraill hefyd.

Hoffwn ddiolch, fel bob amser, i'm cyd-Aelodau ar y pwyllgor, a'n clercod a'r tîm cymorth hefyd. Ac rydym yn nodi'r cefndir heriol yn yr holl gyfraniadau y prynhawn yma, ac yn wir yn ein gwaith craffu, i'r trafodaethau hyn ar y gyllideb.

Felly, roedd ein gwaith craffu ar gynigion cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru ar gyfer y flwyddyn i ddod, 2024-25, yn canolbwyntio ar wariant arfaethedig ar weithgarwch sy'n gysylltiedig â chyfiawnder. Fodd bynnag, gwnaethom hefyd ystyried gwariant arfaethedig ar welliannau i hygyrchedd y gyfraith, a hefyd ar weithgaredd sy'n deillio o adroddiad y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru. Felly, rydym yn ddiolchgar iawn i'r Cwnsler Cyffredinol am ddarparu tystiolaeth ysgrifenedig i ni i lywio'r gwaith craffu hwnnw.

Yn yr un modd â'n gwaith craffu ar wariant ar weithgarwch sy'n gysylltiedig â chyfiawnder mewn blynyddoedd cyllidebol blaenorol, gwnaethom archwilio sut y gellid nodi'r gwariant arfaethedig ar weithgarwch o'r fath o fewn y gyllideb ddrafft hon. Fel y gellid disgwyl unwaith eto, gwelsom nad yw'n hawdd cael gafael ar y wybodaeth hon. Fodd bynnag, rydym yn cydnabod yr anawsterau—fel yr eglurodd y Cwnsler Cyffredinol i ni—o ran dadgyfuno'r gwariant ar weithgarwch sy'n gysylltiedig â chyfiawnder o fewn cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru yn absenoldeb Gweinidog ar gyfer materion sy'n ymwneud â chyfiawnder neu gyfran benodol o'r gyllideb ar gyfer y materion penodol hynny. Maent wedi'u gwasgaru ar draws penawdau'r gyllideb. Mae'n eithaf anodd.

Nawr, fel y dywedodd y Cwnsler Cyffredinol wrth y Senedd yr wythnos diwethaf, bydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi adroddiad cynnydd yn fuan ar ei rhaglen 'Sicrhau Cyfiawnder i Gymru'. Nawr, fel pwyllgor, yn ddelfrydol, roeddem wedi gobeithio gallu ystyried yr adroddiad hwn cyn craffu ar y gyllideb, fel y gallem ystyried cynnydd Llywodraeth Cymru yn y maes, a nodi meysydd blaenoriaeth ar gyfer gwariant yn y dyfodol.

Felly, yn lle hynny, rydym felly wedi gofyn i'r Cwnsler Cyffredinol ddweud wrthym pryd y bydd yr adroddiad yn cael ei gyflwyno. Pan gaiff ei gyflwyno, rydym yn mawr obeithio ac, yn wir, yn disgwyl gweld, os gallwn, cymaint o fanylion â phosibl ar y gwariant blaenorol ar weithgarwch sy'n gysylltiedig â chyfiawnder a'r canlyniadau a gyflawnwyd yn sgil hynny. Byddai hynny'n ddefnyddiol, oherwydd, os gwelwn nad yw'r manylion yn ddigonol, bydd yn rhaid i ni wedyn ystyried cynnal gwaith craffu ar y gyllideb yn ystod y flwyddyn o ran gwariant ar y gweithgarwch hwn. Felly, rydym yn gwahodd y Cwnsler Cyffredinol a chyd-Aelodau i gynorthwyo'r pwyllgor gyda chynifer o fanylion â phosibl yn yr adroddiad cynnydd.

Mae Llywodraeth Cymru, yn yr hinsawdd economaidd sydd ohoni, wedi penderfynu—ac wedi bod yn eithaf eglur ynghylch hyn—i flaenoriaethu cyllid ar gyfer meysydd sydd wedi'u datganoli'n llawn. Felly, yn y maes hwn y gwnaethom edrych arno, mae hyn wedi arwain at lai o gyllid ar gyfer swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu a thynnu cyllid yn ôl ar gyfer rhaglen ysgolion heddlu Cymru, y bydd llawer ohonom yn ei wybod, fel Aelodau o'r Senedd. Nawr, er ein bod yn derbyn bod angen gwneud dewisiadau anodd, rydym, wrth gwrs, yn pryderu am effaith bosibl y toriadau hyn ym meysydd y gyllideb, a chredwn y gallai Llywodraeth Cymru ein helpu drwy ddarparu cymaint o fanylion â phosibl i bwyllgorau'r Senedd ar effeithiau'r toriadau hyn.

Yn ein hadroddiad, gwnaethom hefyd nodi tystiolaeth a roddwyd i'r Pwyllgor Cyllid yn tynnu sylw at y pwysau difrifol sy'n wynebu sefydliadau'r sector gwirfoddol sy'n gweithio ar gyfiawnder troseddol yng Nghymru. Credwn y dylai Llywodraeth Cymru ymgysylltu'n llawn â'r sefydliadau hyn wrth ystyried gwariant arfaethedig, gan y byddai ymgysylltu cyfyngedig â nhw yn golygu y gallai Llywodraeth Cymru golli cyfleoedd i wneud y gorau o effeithiau'r cyllid sydd ar gael.

Gwnaeth ein gwaith craffu hefyd gyffwrdd ar gynigion Llywodraeth Cymru i ddiwygio tribiwnlysoedd Cymru. Rydym yn awyddus i wybod costau'r diwygio hyn a sut y caiff ei ariannu. Felly, gwnaethom argymell yn ein hadroddiad y dylai Llywodraeth Cymru ddarparu asesiad cychwynnol o'r costau disgwyliedig ochr yn ochr â fersiwn ddrafft o'r Bil a fydd yn darparu ar gyfer diwygio tribiwnlysoedd Cymru. Felly, rydym yn edrych ymlaen at weld hynny.

Mae'r argymhelliad terfynol yn ein hadroddiad, Dirprwy Lywydd, yn ymwneud â'r dyraniad o fewn y gyllideb ddrafft i ariannu gwaith yn y dyfodol sy'n deillio o ganfyddiadau'r comisiwn cyfansoddiadol. Dywedodd y Cwnsler Cyffredinol wrthym fod Llywodraeth Cymru bellach yn ystyried adroddiad y comisiwn, ac y bydd yn nodi ei chynlluniau ar gyfer bwrw ymlaen maes o law. Felly, gwnaethom argymell, pan fydd yn bosibl, y dylai Llywodraeth Cymru roi gwybodaeth fanwl i'r Senedd ar sut y bydd y dyraniad cyllid yn cael ei ddefnyddio.

Felly, diolch unwaith eto, Dirprwy Lywydd, i'm cyd-Aelodau ar y pwyllgor, aelodau'r pwyllgor a'r clercod a'r tîm cymorth am eu gwaith wrth gynhyrchu ein hadroddiad. Diolch yn fawr. 

Photo of Mabon ap Gwynfor Mabon ap Gwynfor Plaid Cymru 5:04, 6 Chwefror 2024

Wrth drafod MEGs a chyfalaf a refeniw, mae yna berig inni golli ffocws ar y pethau pwysig, sef pobl. Y bobl sydd wedi ein hethol ni i fod yma, y bobl yr ydym ni â’r fraint o’u cynrychioli—nhw sydd am gael eu heffeithio, naill ai yn uniongyrchol drwy golli swydd neu golli cytundeb, neu drwy fethu â derbyn gwasanaeth fyddai yn gallu achub eu bywyd neu eu cadw’n ddiogel.

Mae hyn yn arbennig o wir wrth edrych ar y gwariant ar iechyd. Er ar y wyneb ymddengys bod mwy yn cael ei roi i iechyd, y cwestiwn ydy a ydy o'n cael ei gyfeirio at y llefydd cywir. Mae’n bryder garw fod yna sifft oddi wrth ariannu rhaglenni ataliol i’w weld yn y gyllideb eleni—rhaglenni megis atal gordewdra ac atal ysmygu. Bydd hyn yn creu cylch dieflig, gyda mwy a mwy o arian yn cael ei sugno dros amser i wasanaethau rheng flaen, gan gyfyngu ar ddulliau mwy effeithiol o atal clefydau yn y lle cyntaf.

Mae’r toriad o £10 miliwn yn y grant i’r gweithlu gofal cymdeithasol, ynghyd â’r cyfyngiad ar ariannu’r cyflog byw go iawn yn y sector gofal cymdeithasol, yn hynod o beryglus hefyd, ac am arwain at fwy o drafferthion yn ein hysbytai ac i'r ambiwlansys.

Photo of Mabon ap Gwynfor Mabon ap Gwynfor Plaid Cymru 5:06, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Fel yr ydym wedi sôn o'r blaen, mae cyfran y gyllideb iechyd sy'n cael ei neilltuo i ymarfer cyffredinol hefyd wedi gostwng ymhell islaw ei lefel hanesyddol o 8.7 y cant, sydd wedi arwain at erydu gwasanaethau meddygon teulu ledled Cymru. Mae'n siŵr na fydd uchelgais y Llywodraeth ar gyfer dull o ddarparu gofal iechyd sy'n canolbwyntio ar y gymuned yn cael ei gyflawni, yn seiliedig ar lwybr presennol ei chynlluniau gwariant.         

Ni ellir alinio cyllid iechyd ag anghenion y rheng flaen yn unig; dylid ei ddyrannu mewn modd cyfannol sy'n adlewyrchu'r rhyngweithio agos rhwng gofal cymdeithasol, gofal sylfaenol a gofal eilaidd. Heb gynllun clir gan y Llywodraeth i roi cyllid iechyd ar sail gynaliadwy, felly, bydd cyfrannau cynyddol o gyllideb Cymru yn cael eu taflu at atebion plasteri glynu byrdymor, tra bod y pwysau ar wasanaethau rheng flaen yn parhau i gynyddu.  

Yn olaf, o ran iechyd, mae angen llawer mwy o bwyslais ar strategaethau cadw i fynd i'r afael â bylchau hirsefydledig yn y gweithlu, a chydnabyddiaeth nad yw ein GIG yn ddim heb ei lengoedd o staff ymroddedig. Rhaid i hyn gynnwys y Llywodraeth yn cyflawni ei haddewid i adfer cyflogau yn y sector, gan wyrdroi erydiad difrifol cyflogau'r GIG mewn termau real sydd wedi digwydd dros y degawd diwethaf.     

Ar ddechrau fy nghyfraniad, cyfeiriais at effaith y gyllideb hon ar bobl. Yr enghraifft fwyaf amlwg sy'n dod i'm meddwl yw'r effaith ar bobl sy'n wynebu digartrefedd neu drais yn y cartref—y rhai fydd yn gorfod byw trwy ddioddefaint anhysbys oherwydd y methiant i gynyddu'r grant cymorth tai. Mae'r wythnos hon yn Wythnos Ymwybyddiaeth o Gam-drin Rhywiol a Thrais Rhywiol, felly dyma fy nghyfraniad bach i godi ymwybyddiaeth am hynny. Mae'r grant cymorth tai yn fwy na grant i gynghori pobl sydd dan fygythiad o ddigartrefedd; mae'n ariannu gwasanaethau rheng flaen sy'n delio â cham-drin domestig ar adeg pan ydym yn gweld cynnydd sylweddol mewn ymosodiadau ac achosion o gam-drin. Yng Ngwynedd a Môn yn unig, mae'r sefydliadau hynny sy'n gweithio ar y rheng flaen gyda dioddefwyr cam-drin domestig wedi gweld cynnydd o 78 y cant yn nifer y bobl maen nhw'n eu cynorthwyo. Mae'r arian hwn yn llythrennol yn achub bywydau.

Ynghyd â thros 11,000 o bobl sydd mewn llety dros dro a'r degau o filoedd sydd mewn perygl o fod yn ddigartref, mae'n amlwg bod penderfyniadau a wneir yma yn cael effaith go iawn ac yn gallu newid bywydau pobl, er gwell neu er gwaeth. Diolch.

Photo of Jane Dodds Jane Dodds Democratiaid Rhyddfrydol 5:09, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n siŵr bod pob un ohonom yma yn y Siambr yn glir iawn bod hon yn flwyddyn heriol iawn i Lywodraeth Cymru o ran ei chyllideb, ond roeddwn i wir eisiau canolbwyntio ar dri maes allweddol, os caf i. Yn gyntaf, gofal plant—rydym wedi clywed am y pryder ynghylch y toriadau i'r gyllideb gofal plant, ac mae llawer ohonom sydd ar y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn bryderus iawn am ofal plant a'r effaith ar dlodi plant.

Gwyddom fod y gyllideb ddrafft yn cynnwys £11.2 miliwn arall o doriadau i ofal plant, ar ben y toriad o £16 miliwn a gyhoeddwyd ym mis Hydref. Nid yw hyn yn dderbyniol mewn gwirionedd pan fo teuluoedd Cymru yn wynebu rhai o'r costau gofal plant uchaf yn y byd ac nid oes ganddynt fynediad syml a theg at ofal o ansawdd uchel. Nid yw'r diffyg defnydd, fel yr ydym wedi clywed, yn esgus, ac nid yw'n gyfystyr â diffyg angen. Dylai fod yn amlwg iawn, o'r ddwy ddeiseb a'r adroddiadau rydym wedi'u clywed gan wahanol bwyllgorau, bod gofal plant fforddiadwy, hygyrch o ansawdd uchel yn parhau i fod yn hanfodol i bob teulu yng Nghymru, yn enwedig pan ydym yn ceisio lleihau tlodi plant. Yr hyn y mae'r diffyg defnydd yn ei ddangos yw camgyfatebiad rhwng yr hyn sydd ei angen ar deuluoedd a'r hyn sydd ar gael. Mae bylchau sylweddol, er enghraifft, i'r plant hynny sydd angen gofal plant sy'n dair a phedair oed, i rieni sy'n gweithio oriau annodweddiadol, ac i blant anabl a'r rhai mewn ardaloedd gwledig. Yn lle ailflaenoriaethu’r cyllid hwn, a gaf i awgrymu ein bod yn ailgynllunio gweithrediad y cynnig i sicrhau ei fod ar gael i'r rhai sydd â'r angen mwyaf?

Yn ail, rwyf am ganolbwyntio, fel yr ydym wedi clywed eto gan bobl yn y Siambr, ar lywodraeth leol. Fe wnes i a llawer o rai eraill groesawu Llywodraeth Cymru yn diogelu'r setliad craidd. Rydym i gyd yn deall, fodd bynnag, nad yw'r amddiffyniad hwn yn ddigonol o bell ffordd i ddiogelu gwasanaethau rheng flaen yn briodol. Gwyddom eu bod yn wynebu ton ddinistriol o ddiswyddiadau a thoriadau i'r holl wasanaethau anstatudol, sy'n drasiedi i gymunedau lleol. Yn ôl CLlLC, mae'r cynnydd yn y cyllid ond yn cyfrif am tua thraean o'r pwysau cost cynyddol y maent yn eu hwynebu, gydag awdurdodau lleol yn dadlau bod angen, fel y clywsom, £800 miliwn o gyllid ychwanegol arnynt ar gyfer cynaliadwyedd ar draws ein 22 awdurdod lleol. Gall Llywodraeth Cymru honni ei bod wedi bod yn hael wrth sicrhau'r £170 miliwn hyd yma, ond mae'r darlun ehangach yn dangos bod cyllid cyffredinol ar gyfer llywodraeth leol, mewn gwirionedd, wedi gostwng 12 y cant ers 2009. Yr hyn sydd ei angen arnom yw creu fframwaith ariannu gwell—un sy'n darparu cyllid cynaliadwy a theg ac sy'n caniatáu i gynghorau ddiwallu eu hanghenion yn fwy hyblyg.

Yn olaf, fel unwaith eto, rydym wedi clywed gan lawer o gyfranwyr yn y Siambr, rwyf am ganolbwyntio ar Gymru wledig a'r blaenoriaethau ar gyfer cymunedau gwledig. Ar adeg o drawsnewid ac ansicrwydd mawr, gyda'r diwydiant amaeth yn wynebu biwrocratiaeth newydd wedi'i llwytho ar ben mwy o fiwrocratiaeth, mae angen iddo symud i ddyfodol cynaliadwy sy'n deg. Ein pentrefi a'n cymunedau ffermio yw curiad calon Cymru. Maent yn wynebu heriau, o ddiffyg cysylltedd digidol i bryderon ynghylch cau ysgolion a chysylltiadau trafnidiaeth. Yr wythnos diwethaf, roeddwn mewn cyfarfod o 500 o ffermwyr yn Aberhonddu, a mynegodd pob un ohonynt bryderon difrifol am y trefniadau cyllido yn y cynllun ffermio cynaliadwy. Rwy'n sylweddoli bod hyn yn destun ymgynghoriad ar hyn o bryd ac rwy'n edrych ymlaen, gobeithio, i'w weld yn cael ei newid yn sylweddol. Rwyf wir yn gobeithio y gallwn edrych ar ffordd well, decach a llai beichus o gefnogi ein ffermwyr hanfodol. 

Yn olaf, mae angen i Gymru ddefnyddio ei holl ysgogiadau i fynd i'r afael â thlodi plant yn benodol. Mae angen i ni gynyddu gofal plant a sicrhau bod ein gwasanaethau awdurdod lleol yn cael yr arian sydd ei angen arnynt. Ac, i'r cymunedau gwledig rwy'n eu cynrychioli, mae angen i ni sicrhau bod ein ffermwyr a'r rhai sy'n gweithio ym myd amaeth yn cael yr arian teg y maent yn ei haeddu i gynhyrchu ein bwyd. Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd.

Photo of Mike Hedges Mike Hedges Llafur 5:14, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

I gyn-aelodau seneddol a chyn-gynghorwyr, mae'n rhaid bod trin y gyllideb fel dadl gyffredin yn ymddangos yn rhyfedd. Dwy awr i drafod cyllideb ddrafft Cymru ar gyfer y flwyddyn nesaf: rwyf wedi mynychu cyfarfodydd cyllideb cynghorau a oedd yn llawer hirach na hyn.

Rwy'n siomedig nad yw'r Ceidwadwyr na Phlaid Cymru wedi llunio cyllideb amgen. Nid oes angen dadansoddiad llinell wrth linell ar hyn, ond penderfyniad ar flaenoriaethau cymharol. Roedd y gyllideb atodol yn dangos hynny. Mae'r gwrthbleidiau'n eithriadol o dda am ddod o hyd i feysydd i wario arian neu i leihau incwm, ond nid ydynt cystal am ddod o hyd i feysydd i arbed gwariant refeniw. Hyd yn hyn, mae'r Ceidwadwyr ond wedi awgrymu arbediad y flwyddyn nesaf o £1 filiwn ar ddiwygio'r Senedd. Maen nhw hefyd wedi awgrymu bod Maes Awyr Caerdydd yn cael ei werthu, a fyddai'n codi swm mawr o arian pe bai'n cael ei werthu ar gyfer tai. Mae'n anwerthadwy fel maes awyr heb waddol sylweddol a pharhaus. Rydyn ni naill ai'n dymuno cael maes awyr yng Nghymru, neu dydyn ni ddim.

O edrych ar y rhagolwg economaidd, gwelwn dwf araf iawn yn economi'r DU a gwariant cyhoeddus, a disgwylir i gynnyrch domestig gros gwirioneddol gynyddu 0.7 y cant yn unig yn 2024 ac 1.5 y cant ar gyfartaledd rhwng 2025 a 2028. Disgwylir i chwyddiant barhau i ostwng i tua 3 y cant erbyn diwedd 2024, sy'n dal yn uwch na 2 y cant Banc Lloegr, ac yn dibynnu ar brisiau nwyddau fel olew ddim yn codi. Mae ein chwyddiant wedi cael ei yrru gan brisiau nwyddau a dyna pam nad yw cynnydd mewn cyfraddau llog wedi gweithio. Mae cyfraddau chwyddiant ystyfnig hefyd wedi lleihau pŵer prynu cynlluniau gwariant 2024-25 yn sylweddol o gymharu â'r adeg pan y'u pennwyd yn wreiddiol, ac mae disgwyl i gyfraddau llog ostwng ar gyfradd arafach na chwyddiant. Er gwaethaf y twf cyflog mewn termau real y disgwylir ei weld yn 2024-25, disgwylir i incwm gwario real cartrefi ostwng. Ffactor allweddol yn hyn o beth yw bod hwb i incwm cynilion yn cael eu gwrthbwyso gan y cynnydd mewn taliadau llog—gofynnwch i unrhyw un sy'n talu morgais.

Mae Cymru yn cael ei thanariannu gan oddeutu £1.3 biliwn. Mae Gogledd Iwerddon yn cael ei thrin yn wahanol. Mae Llywodraeth y DU wedi neilltuo £600 miliwn i setlo hawliadau cyflog y sector cyhoeddus fel rhan o becyn ariannol gwerth £3.3 biliwn i gefnogi dychwelyd datganoli yng Ngogledd Iwerddon. Mae hyn, hyd y gwelaf, y tu allan i fformiwla Barnett. Yr hyn y mae fformiwla Barnett yn ei osod yw'r dyraniad lleiaf, o dan y fformiwla, i'w ddarparu, ond gallwch ddarparu mwy. Nid dyma'r tro cyntaf i hyn gael ei wneud. Yn 2011-12, yn ogystal â therfyn o £200 miliwn ar fenthyciadau menter ailfuddsoddi a diwygio, cafwyd caniatâd i fenthyg £175 miliwn ychwanegol ar gyfer y Gymdeithas Gydfuddiannol Bresbyteraidd. Roedd hon yn ddarpariaeth arbennig ychwanegol ac ni chafodd effaith ar y terfyn arferol o £200 miliwn y flwyddyn, er ei bod bron yn gyfartal â hynny.

Y broblem gyda chyllideb Llywodraeth Cymru yw bod cynifer o feysydd na ellir eu cwestiynu. Awgrymais o'r blaen y dylid diddymu'r taliadau sylfaenol. Mae Undeb Amaethwyr Cymru o blaid capio taliadau fferm sylfaenol, a byddwn yn annog y Gweinidog i ymgysylltu â nhw ar osod cap. Yn Lloegr, maen nhw eisoes yn dechrau cwtogi cymorth uniongyrchol i ffermwyr—wyddoch chi, y Llywodraeth Geidwadol sydd mor wych yno—ac elfennau o gynlluniau amgylcheddol a rheoli tir. A gaf i ofyn i'r Gweinidog fonitro sut mae'r newidiadau hyn yn effeithio ar Loegr ac i adrodd ar symiau canlyniadol Barnett yn sgil y newid hwn yn Lloegr, oherwydd os ydyn nhw'n torri cyllid i ffermwyr yn Lloegr, mae'n mynd i gael effaith ar Gymru?

Cwestiynau pellach i Lywodraeth Cymru yw: pa drafodaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chael gyda'r Trysorlys i roi'r un gallu i fenthyca a'r un defnydd o gronfeydd wrth gefn iddynt ag awdurdodau lleol? Rwyf wedi dweud hyn lawer gwaith, ac fe wnaf i ddweud eto: mae'n chwerthinllyd bod Cyngor Abertawe yn gallu benthyg arian, yn gallu tynnu unrhyw arian allan o'r cronfeydd wrth gefn sydd ganddynt, ond ni all Llywodraeth Cymru. Nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr.

Wrth sôn am y pwysau sy'n wynebu'r GIG, dywedodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid fod rhywfaint o broblem cynhyrchiant sylfaenol o hyd yn y GIG, ac rwy'n credu y byddem i gyd yn cytuno ar hynny. Sawl llawdriniaeth i osod clun neu lawdriniaeth cataract a ddisgwylir y flwyddyn nesaf? Oes unrhyw un yn gwybod? Sawl un a gafwyd eleni? Oes unrhyw un yn gwybod? Sut ydyn ni'n mynd i weld a yw'n gwella os nad oes gennym y ffigurau? Rwy'n cefnogi mesurau ataliol, ac rwy'n cymeradwyo Cynllun Gwên a'i effaith ar leihau pydredd dannedd mewn plant, ond mae angen mwy o wariant ataliol arnom.

Dywedwyd wrth y Pwyllgor Cyllid, o ran rheilffyrdd, o ystyried y lefelau cymhorthdal a gynlluniwyd ar gyfer 2024-25 a nifer y teithwyr sy'n debygol yn y flwyddyn honno, fod y cymhorthdal fesul taith fesul teithiwr ar gyfer Trafnidiaeth Cymru i fyny at £13 neu £14 y daith. Beth mae Llywodraeth Cymru yn credu sy'n dderbyniol? Sut maen nhw'n mynd i'w leihau, a faint o'r gost hon sy'n deillio o ddefnyddio tacsis yn eu lle?

Yn olaf, mae angen i ni edrych ar gymorthdaliadau busnes. Os na all busnes fenthyca i ehangu, pam mae Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth? Pe bai'n hyfyw yn fasnachol, gallent fenthyca. Os oes angen i ni lwgrwobrwyo cwmnïau i ddod â gweithgarwch canghennau, nid ydynt am ddod a gallant adael ar y cyfle cyntaf posibl pan nad oes rhaid iddynt wneud unrhyw adfachiad. Nid oes rhaid i Palo Alto lwgrwobrwyo cwmnïau i fynd yno, maen nhw'n ciwio i fyny. Nid oes rhaid i Gaergrawnt lwgrwobrwyo cwmnïau, maen nhw'n ciwio i fyny. Pam nad oes gennym bobl yn ciwio i fyny yma yn hytrach na cheisio eu llwgrwobrwyo?

Photo of Janet Finch-Saunders Janet Finch-Saunders Ceidwadwyr 5:19, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Yn ystod cyfnod o hinsawdd anrhagweladwy, ansicrwydd ynni a phryder amgylcheddol, mae'n hanfodol dyrannu buddsoddiadau tuag at sectorau fel bioamrywiaeth, lles morol, rheoli gwastraff, datgarboneiddio, ynni adnewyddadwy ac amddiffyn rhag llifogydd. Fodd bynnag, mae'r gyllideb ddrafft y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chyflwyno yn methu'n llwyr yn hyn o beth. Mae pob sector yn mynd i ddioddef esgeulustod enfawr, gan wynebu miliynau o doriadau yn y gyllideb. Rydyn ni'n mynd i weld—ac mae hyn er i'r Llywodraeth hon gyhoeddi argyfwng hinsawdd bum mlynedd yn ôl, ac argyfwng natur ddwy flynedd yn ôl—bioamrywiaeth i lawr 11 y cant; amgylchedd morol, 13 y cant; rheoli gwastraff, 8 y cant; datgarboneiddio preswyl i lawr 37 y cant; adnoddau ynni glân i lawr 73 y cant; ac amddiffyn rhag llifogydd i lawr 63 y cant.

Nawr, yn benodol lle mae tai yn y cwestiwn, fel y nodais yn fy nghwestiwn i'r Prif Weinidog, mae digartrefedd cynyddol yn costio £60 miliwn i Gymru bob blwyddyn. Mae'n ymgorfforiad o'r 30 mlynedd diwethaf bron o gamreoli cyllidol gan Lywodraeth Lafur Cymru, ac, ym mhob un tymor, wedi'i gynnal gan Blaid Cymru, ar wahân i'r un tymor lle'r oeddech chi mewn Llywodraeth. Felly, wyddoch chi—. Gwyddoch.

[Anghlywadwy.]—mae'r gyllideb yn parhau'n sefydlog. Mae Climate Cymru wedi amlygu i fi y byddai'n cymryd 400 mlynedd ar hyn o bryd i godi'r 600,000 o gartrefi yng Nghymru allan o dlodi tanwydd. A gallwch chi gyd wenu, ond, wyddoch chi, rydyn ni'n ddieuog yn hyn i gyd, oherwydd rydyn ni—[Chwerthin.]

Photo of David Rees David Rees Llafur 5:21, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Hoffwn glywed cyfraniad yr Aelod, os gwelwch yn dda.

Photo of Janet Finch-Saunders Janet Finch-Saunders Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Nid ydym wedi cael yr ysgogiadau, nid ydym wedi cael y gyllideb yn sicr, ac nid ydym wedi bod mewn Llywodraeth. Felly, mae'r 25 i 30 mlynedd diwethaf yn feirniadaeth drist o bawb yma heblaw ni.

Mae'r toriadau hyn yn y gyllideb wedi effeithio ar nifer o brosiectau a rhaglenni sy'n hanfodol ar gyfer cadwraeth—[Torri ar draws.]—llesiant, i'r pwynt lle nad oes dim byd yn digwydd. Ar adeg pan ddylai Llywodraeth Cymru fod yn gwthio'u hunain o ran yr hinsawdd, rwy'n ofni eich bod yn encilio i aeafgwsg.

Mae'n ymddangos bod hyn yn deillio o ddau achos: esgeulustod cyllidol a diffyg tryloywder. Yn y gyllideb hon, mae swm anhygoel o £150 miliwn yn cael ei ailddyrannu i Trafnidiaeth Cymru oherwydd diffyg o £100 miliwn. Pam? Pam mae Trafnidiaeth Cymru yn wynebu diffyg o £100 miliwn? Ai oherwydd eich diffyg rhagwelediad i ddeall y byddai niferoedd y teithwyr yn gostwng ar ôl COVID ac y byddai Trafnidiaeth Cymru yn wynebu gostyngiad sylweddol mewn refeniw. Fel yr eglurodd y Gweinidog, mae cyllid ychwanegol wedi bod yn hanfodol ar gyfer parhad gwasanaethau rheilffordd. Mae hynny, mewn gwirionedd, mewn termau busnes, yn esgeulustod cyllidol. Mae rhoi arian ychwanegol i Trafnidiaeth Cymru i fynd i'r afael ag amcanestyniadau refeniw chwyddedig gyda chyllid newid hinsawdd yn warthus ac mae'n golygu nawr y bydd £116 miliwn ychwanegol yn cael ei ailddyrannu i ffwrdd oddi wrth brosiectau a rhaglenni newid hinsawdd pwysig.

Fel y nododd ein pwyllgor, mae pryder dirfawr am yr effaith y mae ailddyrannu arian wedi'i chael ar draws y portffolio newid hinsawdd. Mae'n ymddangos nad diffyg arian yw'r rheswm am y toriadau; mae'n ymwneud yn fwy â sut rydych chi wedi rheoli'r cyllid rydych chi wedi'i gael gan Lywodraeth y DU—ydych chi'n cofio, y £1.20 rydych chi'n ei gael yma am bob £1 sy'n cael ei gwario yn Lloegr.

Trwy gydol adroddiad y pwyllgor, mae'n nodi nad oedd y dystiolaeth ysgrifenedig a gawsom yn cyrraedd y safon a ddisgwyliwn, gyda gwybodaeth allweddol ar goll heb gydnabyddiaeth nac esboniad—ac mae hynny'n sôn am y gyllideb ddrafft yn fy mhortffolio i. Er enghraifft, nid yw'n glir faint o gyllid sydd wedi'i ddyrannu i gefnogi'r archwiliad dwfn o fioamrywiaeth, a chyda'r adroddiad chwemisol ar goll, pa gynnydd sy'n cael ei wneud?

Mae'r diffyg tryloywder hwn nid yn unig yn ei gwneud hi'n amhosibl i unrhyw un asesu'r gyllideb, ond mae hefyd yn rhwystro llawer o wleidyddion rhag gwneud eu gwaith. Sut y gellir disgwyl i ni weithio gyda'n gilydd tuag at ddyfodol mwy disglair i bobl Cymru, pan nad yw'r Llywodraeth yn rhoi gwybodaeth bwysig i ni, sy'n cael ein hethol i herio a chraffu ar y Llywodraeth hon? Dylai pobl Cymru allu ymddiried ynddynt, dylent allu gweld sut mae eu harian trethdalwyr yn cael ei ddefnyddio. Mae hyn yn bwysicach nag erioed o'r blaen. Rhaid i bob ceiniog gael ei neilltuo gydag ystyriaeth ac eglurder gofalus. Fel arall, rydym yn wynebu'r posibilrwydd o feithrin diffyg ymddiriedaeth ymysg y cyhoedd.

Nawr, yn fwy nag erioed, mae angen buddsoddiad arnom mewn newid yn yr hinsawdd, nid mewn mwy o brosiectau porthi balchder drud, fel ychwanegu 36 Aelod arall i'r Senedd hon.

Photo of Delyth Jewell Delyth Jewell Plaid Cymru 5:24, 6 Chwefror 2024

Mewn cyferbyniad â'r rhan fwyaf o bobl yn y ddadl yma y prynhawn yma, dwi eisiau siarad am ddarn o'r gyllideb sy'n cael mwy o arian, sef Trafnidiaeth Cymru. Rwy'n berson sy'n credu'n gryf yn yr egwyddor o berchnogaeth gyhoeddus pan fo'n dod i drafnidiaeth gyhoeddus. Mae'r model preifat yn amlwg wedi methu. Rwy'n dal i gredu'n gryf yn ac yn gefnogol o'r egwyddor honno. Ni ellir dianc, gwaetha'r modd, o'r methiannau rŷn ni wedi eu gweld gyda TfW. Nid ar gyfer gwelliannau yn y gwasanaethau bydd y £110 miliwn sydd wedi'i glustnodi ar gyfer TfW yn cael ei wario, ond, fel sydd wedi cael ei grybwyll yn barod, i lenwi'r tyllau cyllid enfawr sy'n bodoli yn ei llyfrau.

Photo of Delyth Jewell Delyth Jewell Plaid Cymru 5:25, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Ac mae'r miliynau hynny sy'n cael eu gwario i gynnal y gweithredwr hwn yn golygu bod yn rhaid dod o hyd i doriadau poenus mewn mannau eraill. Rydym yn clywed yn y ddadl hon, Dirprwy Lywydd, pa mor boenus fydd brathiad y toriadau hyn: swyddi yn cael eu colli, ansawdd bywyd yn gwaethygu, gwasanaethau yn cael eu cwtogi, ac adnoddau cyfyngedig iawn. Felly, mae'r swm cyfunol o £235 miliwn y mae Trafnidiaeth Cymru wedi'i gael ers mis Hydref diwethaf yn galw am graffu.

Rwy'n gwerthfawrogi'n llawn yr effeithiau digynsail a deimlir o'r pandemig ar nifer y teithwyr. Rwyf hefyd yn ddiolchgar bod y Gweinidog wedi egluro rhai o'r ffactorau lliniaru eraill yn sesiwn graffu'r pwyllgor yn ddiweddar, yn enwedig y gost ychwanegol uchel o ddisodli traciau ar rwydwaith Fictoraidd adfeiliedig sydd wedi gweld diffyg buddsoddiad truenus gan San Steffan ers degawdau. Gadewch i ni gadw mewn cof yn y ddadl hon o ble rydym yn cael yr arian fel Llywodraeth a phwy yn y pen draw sy'n cadw Cymru yn dlawd. Oes, mae cwestiynau mawr i'w gofyn ynglŷn â sut mae'r arian hwn yn cael ei wario, ond mae honni bod unrhyw fath o ddiniweidrwydd gan y Blaid Geidwadol wir yn—. Wel, mae'n mynd y tu hwnt i ddychan, mae gen i ofn.

Photo of Janet Finch-Saunders Janet Finch-Saunders Ceidwadwyr 5:26, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

A fyddech chi'n cymryd ymyrraeth fach iawn?

Photo of Delyth Jewell Delyth Jewell Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Byddwn, wrth gwrs.

Photo of Janet Finch-Saunders Janet Finch-Saunders Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Iawn. Sut allwn ni gael y bai pan mai chi sy'n gwneud yr holl benderfyniadau, yn llunio'r holl bolisïau, ac yn pleidleisio drostyn nhw bob tro gyda'ch gilydd, fel rhan o'ch cytundeb cydweithio? Ydy, mae'n cael ei alw'n 'gytundeb cydweithio'. Roeddwn i'n mynd i ddweud 'clymblaid'.

Photo of Delyth Jewell Delyth Jewell Plaid Cymru 5:27, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Diolch, Janet. Fel yr oeddwn i'n ei nodi, rwy'n credu bod yna gwestiynau mawr y mae angen eu gofyn am sut mae'r arian hwnnw'n cael ei wario, ond mae'n deisen lai oherwydd bod y deisen honno a roddwyd yn y ffwrn wedi'i rhoi yno gan Lywodraeth San Steffan. Fe ddylen ni fod yn cael teisen fwy. Fe ddylen ni fod yn pobi'r deisen ein hunain, a dweud y gwir, ond dyna ni. Mae'r Llywodraeth hon, wrth gwrs, yn—[Torri ar draws.] Nid wyf am barhau â'r trosiad hwnnw. Rwy'n credu y gallai gael ei or-goginio'n gyflym. [Aelodau'r Senedd: 'O.'] O dwi'n gwybod.

Mae'r Llywodraeth hon, fodd bynnag, fel yr oeddwn ar fin dweud, yn gyfrifol am ddibynnu ar y rhagamcanion refeniw uchelgeisiol ac, o edrych yn ôl, afrealistig a ddarparwyd gan gais KeolisAmey ar gyfer masnachfraint Trafnidiaeth Cymru yn 2018, sydd wedi taflu fframwaith ariannu cynaliadwy a chyson ar gyfer Trafnidiaeth Cymru oddi ar y cledrau yn llwyr dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf. Nawr, fel yr wyf wedi sôn o'r blaen, mi hi er budd y cyhoedd fod Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi'r wybodaeth honno a oedd yn sail i ragamcanion y cynnig yn 2018. Rwy'n siŵr bod y cais wedi'i gyflwyno a'i gredu'n ddidwyll, ond does bosib bod yn rhaid dysgu gwersi ar gyfer y dyfodol, fel y gallwn gael rhwydwaith rheilffyrdd cyhoeddus sy'n gweithredu'n dda sy'n cynrychioli gwerth am arian. Does bosib hefyd fod angen cynlluniau wrth gefn clir arnom er mwyn sicrhau na fydd unrhyw darfu ar nifer y teithwyr yn y dyfodol yn cael dylanwad mor ansefydlog ar gyllid cyhoeddus Cymru.

Ac yn y cyfamser, wrth gwrs, mae gwasanaethau bysiau, sy'n cyfrif am dri chwarter yr holl deithiau trafnidiaeth gyhoeddus sy'n cael eu gwneud yng Nghymru, yn cael eu hamddifadu o gyllid. Mae'n ymddangos bod safon ddwbl yma, neu o leiaf ddatgysylltiad, oherwydd tra bod y buddsoddiad helaeth mewn rheilffyrdd wedi'i gyfiawnhau'n bennaf gan effaith barhaus y pandemig, mae'r penderfyniad i dynnu'r cynllun argyfwng bysiau yn ôl yn awgrymu nad yw gweithredwyr bysiau yn cael yr un hyblygrwydd.

Roedd yn ddiddorol ac yn destun pryder nodi honiad y Gweinidog y byddem wedi gweld gwasanaethau rheilffyrdd yn cau heb y gwariant sylweddol hwn ar gyfer Trafnidiaeth Cymru, ac wrth gwrs dyna'n union sy'n digwydd eisoes i lwybrau bysiau ledled Cymru. Cafodd tua 10 y cant o lwybrau bysiau Cymru eu lleihau neu eu tynnu'n ôl yn ystod haf y llynedd oherwydd diffyg cyllid. Mae Cydffederasiwn Trafnidiaeth Teithwyr yn amcangyfrif y bydd 15 i 25 y cant arall mewn perygl dros y flwyddyn nesaf. Mae risg y bydd y cymunedau ar hyd a lled Cymru nad oes ganddynt fynediad i'r rhwydwaith rheilffyrdd yn dod yn fwy datgysylltiedig, hyd yn oed yn fwy ynysig, o ganlyniad i'r cynlluniau gwariant.

Mae'r holl bwyntiau rwyf wedi'u codi yn tanlinellu, rwy'n credu, difrifoldeb yr anghyfiawnder ynghylch cyllid canlyniadol HS2 y mae San Steffan yn parhau i'w wadu i Gymru. Gallai'r biliynau o bunnoedd sy'n ddyledus i ni fod wedi talu am y diffyg hwn yng nghyllid Trafnidiaeth Cymru sawl gwaith drosodd, gyda digon o arian i'w sbario i wrthdroi'r toriadau dinistriol a osodwyd mewn mannau eraill yn y gyllideb. Mae'r distawrwydd parhaus—ac, mae arnaf ofn, y difaterwch, mae'n ymddangos—gan y Llywodraeth Dorïaidd a'r darpar Lywodraeth Lafur yn San Steffan ar y mater hwn yn dangos cyn lleied o obaith sydd gennym y bydd pethau'n newid.

Rwy'n ymwybodol o'r amser, Dirprwy Lywydd. Allwn ni ddim aros i San Steffan dyfu cydwybod; maen nhw'n ein trin ni â dirmyg. Byddwn i'n annog Aelodau Llafur a Cheidwadol i fynnu gwell gan arweinwyr eu pleidiau yn y DU, oherwydd os na fyddwn ni'n sefyll dros yr hyn sy'n iawn i Gymru, rydym yn sicr o ddychwelyd i'r un sefyllfa drychinebus o orfod mynd i'r afael â chanlyniadau dinistriol esgeulustod parhaol San Steffan.

Photo of David Rees David Rees Llafur 5:30, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Er mwyn atgoffa'r Aelodau, mae gennym naw siaradwr ar y rhestr o hyd, ynghyd â'r Gweinidog i ymateb, a hanner awr ar ôl am yr amser penodedig, felly cadwch eich hunain i'ch amser.

Photo of Jenny Rathbone Jenny Rathbone Llafur

(Cyfieithwyd)

Rwyf am bwysleisio'r risgiau yr ydym yn eu cymryd drwy leihau gwariant ataliol. Mae hyn yn rhywbeth y mae comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol wedi ein rhybuddio. Bydd gan leihau gwariant ataliol y potensial i gynyddu'r galw ar wasanaethau yn y blynyddoedd i ddod, ac nid oes unman yn gliriach nag ar y gyllideb iechyd.

Mae'n rhyfeddol bod gofal sylfaenol yn gweld 1.5 miliwn o bobl bob mis, sy'n cynrychioli hanner poblogaeth Cymru, sy'n dangos bod gennym lawer mwy i'w wneud o ran hyrwyddo cenedl iachach sy'n llai dibynnol ar wasanaethau afiechyd. Mae hynny'n anodd iawn, iawn i'w wneud yng nghyd-destun yr holl heriau y mae cymunedau'n eu hwynebu ynghylch prinder arian a'r cynnydd mewn costau byw, ond mae'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni fod yn cadw llygad arno drwy'r amser.

Roeddwn i dim ond eisiau mynd i'r afael â'r sylwadau agoriadol gan y Gweinidog cyllid nad oedd yn bosib buddsoddi mwy mewn atal sylfaenol nes ein bod ni wedi darparu gwell adnoddau ar gyfer gwasanaethau craidd. Rwy'n credu bod honno'n ddadl iâr ac wy, ac yn un nad wyf yn credu y gallwn fforddio parhau i'w defnyddio. Oherwydd ar ddiwedd y dydd, mae methu ag atal problemau rhag digwydd yn eu troi'n broblemau llawer mwy costus ymhellach i lawr y llinell. Er enghraifft, rydym yn wynebu rhagor o streiciau meddygon iau, a fydd yn sicr yn arwain at lawdriniaethau wedi'u canslo a defnydd llai effeithlon o offer cyfalaf drud, a chostau llawer mwy gweinyddol wrth geisio sicrhau ein bod yn osgoi trychinebau tra bod y meddygon iau ar streic. Rwy'n gwerthfawrogi na allwn wneud yr hyn y mae'r Alban yn ei wneud a gwario arian nad oes gennym eto. Hyd nes y bydd y Trysorlys yn glir ynghylch pa arian y byddwn yn ei gael, mae'n amhosibl gwybod a allwn fodloni gofynion pobl sy'n dioddef o ostyngiad enfawr yn eu hincwm.

Rwy'n credu bod gennym ni heriau difrifol yma. Yn ymateb y Gweinidog, roeddwn i'n meddwl tybed a allai ddweud wrthym pa mor llwyddiannus yr ydym ni ar ddileu biwrocratiaeth ddiangen a dyblygu ymdrech. Rwy'n llwyr werthfawrogi ymdrechion y Gweinidog Addysg i atgyfnerthu 25 o grantiau yn bedwar, ac rwy'n siŵr bod hyn wedi arbed llawer o amser i benaethiaid, ond yn anffodus nid yw'n golygu nad yw swm yr arian a fydd yng nghyllideb ysgolion yn creu dyfodol heriol iawn ar gyfer sut y byddwn yn cefnogi pobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol.

Yn yr un modd, gallaf weld pam yn y gyllideb newid hinsawdd ein bod yn buddsoddi swm enfawr o arian ychwanegol mewn digartrefedd; mae wedi codi o £46 miliwn yn y flwyddyn bresennol i £215 miliwn yn y flwyddyn i ddod. Mae hynny i'w groesawu'n fawr, oherwydd mae atal digartrefedd hefyd yn ffordd o beidio ag achosi i bobl fynd yn ddifrifol wael, yn feddyliol ac yn gorfforol. Ond serch hynny, mae wedi golygu toriadau yn uchelgais y rhaglen Cartrefi Cynnes, gan arafu'r rhaglen Cartrefi Cynnes, sy'n amlwg yn golygu llai o arian ym mhocedi pobl pan fyddan nhw'n gorfod talu am danwydd ffosil drud i gynhesu eu cartrefi.

Rwy'n credu bod angen mwy o'r math o enghraifft a ddangosir gan Lynne Neagle wrth gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar dalebau Cychwyn Iach trwy gael hyfforddiant gorfodol ar gyfer ymwelwyr iechyd a bydwragedd, sydd wedi sicrhau, fel y gwyddom bellach gan y Prif Weinidog y prynhawn yma, ei fod wedi mynd i fyny at 78 y cant o'r rhai sy'n gymwys nawr yn derbyn y budd-dal hwnnw. Mae hyn yn amlwg yn golygu mwy o arian ym mhocedi menywod beichiog a mamau â phlant dan bedair oed.

Dyna'r math o beth sydd angen arnom i sicrhau bod pob adran o'r Llywodraeth yn meddwl amdano: sut y gallwn ni gynyddu faint o arian sydd gennym ni mewn gwirionedd yn dod i mewn i Gymru drwy dderbyn grantiau sydd ar gael, nid yn unig yn y gyllideb graidd annigonol y mae Llywodraeth y DU yn ei darparu ar ein cyfer. Mae hefyd yn golygu ein bod yn cael mwy o arian i bocedi pobl drwy bob dull arall hefyd, ac rydym yn cymryd o ddifrif y storm o broblemau sydd ar ddod y gallem fod yn eu creu i ni ein hunain trwy leihau arian ar atal. 

Photo of Darren Millar Darren Millar Ceidwadwyr 5:36, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Rwyf eisiau siarad yn fyr, os gallaf i, am y sefyllfa sy'n wynebu plant a phobl ifanc o ganlyniad i'r gyllideb heddiw. Ein plant yw ein dyfodol ac mae gennym ddyletswydd yn y Siambr hon i weithredu er budd cenedlaethau'r dyfodol. Dyna pam y pasiwyd Deddf yn y Senedd hon nifer o flynyddoedd yn ôl. Ac eto yr hyn a welwn yn y gyllideb benodol hon yw toriadau i wariant addysg a thoriadau i brentisiaethau, a bydd y ddau ohonynt yn cael effaith ar bobl ifanc. Gwnaed y penderfyniadau hynny, fel y dywedwyd eisoes yn y Siambr hon, heb unrhyw asesiad effaith ar hawliau plant o gwbl, er gwaethaf y ddyletswydd ar Weinidogion Cymru i sicrhau bod y penderfyniadau a wnânt yn ystyried Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn.

Rwy'n ei gweld hi, a dweud y gwir, yn syfrdanol, oherwydd rydyn ni'n gwybod, os nad oes gennych chi addysg dda, yna mae'n effeithio ar bopeth yn y dyfodol. Mae'n effeithio ar eich potensial i ennill, mae'n golygu eich bod yn fwy tebygol o fynd i dlodi, ac mae tlodi yn effeithio ar eich canlyniadau iechyd. Mae'n effeithio ar y buddsoddiad sy'n dod i mewn i'ch cenedl. Ac mae'n destun cywilydd, rwy'n credu, fod Llywodraeth Cymru wedi gweld ein safleoedd rhyngwladol yng nghanlyniadau PISA, y profion annibynnol sy'n cael eu cynnal bob ychydig o flynyddoedd, sy'n rhoi'r anrhydedd i ni o fod y system addysg waethaf yn y Deyrnas Unedig. Rydyn ni wedi mynd yn ôl mewn mathemateg, yn ôl mewn gwyddoniaeth, yn ôl yn ein sgorau darllen ac, yn waeth na hynny, ni yw'r unig ran o'r Deyrnas Unedig—Cymru yw'r unig ran o'r Deyrnas Unedig—yn hanner isaf tablau'r gynghrair ryngwladol. Felly, o ystyried yr hanes hwnnw, byddech yn disgwyl gweld Llywodraeth a oedd am flaenoriaethu gwariant ar addysg er mwyn sicrhau bod y sefyllfa honno'n cael ei gwrthdroi ar gyfer y dyfodol. Ond, fel y dywedais i, nid dyna'r hyn yr ydym yn ei weld yn y gyllideb benodol hon.

Bydd Llywodraeth Cymru wrth gwrs yn dweud nad oes digon o arian yn dod oddi wrth Lywodraeth y DU er mwyn buddsoddi yn ein system addysg. Ond rydym yn gwybod, yn Lloegr, mai'r ffaith amdani yw bod gwariant ar ysgolion wedi cynyddu. Felly, os yw'r gwariant ar ysgolion wedi cynyddu yn Lloegr, mae'n golygu bod cyfle i wario yma yng Nghymru, gan ein bod yn gwybod, am bob £1 sy'n cael ei wario mewn maes datganoledig, gan gynnwys ar ddisgyblion yn ein hysgolion, yn Lloegr, yna mae Cymru'n cael £1.20 i'w wario. Felly, does dim esgus o gwbl dros y gostyngiad yng ngwariant ysgolion yma yng Nghymru.

Rwy'n gwerthfawrogi'r esgus arall a allai fod gan y Llywodraeth sef ei bod yn datganoli, i bob pwrpas, gyfrifoldeb dros wariant addysg i awdurdodau lleol a mater iddyn nhw yw penderfynu sut i rannu'r arian a roddir iddynt. Ond gwyddom fod y fformiwla ariannu yn hynod annheg ac annigonol. Mae'n hynod annheg yn enwedig i awdurdodau'r gogledd ac i awdurdodau mewn rhannau gwledig o Gymru hefyd. Dyna pam rydyn ni wedi galw'n gyson nawr, ers nifer o flynyddoedd, am adolygiad annibynnol—does gan neb unrhyw beth i'w ofni o adolygiad annibynnol—o'r fformiwla ariannu i wneud yn siŵr bod pob rhan o Gymru yn cael ei chyfran deg o fuddsoddiad. Nid yw hynny wedi bod yn wir o ran y Llywodraeth hon na Llywodraethau Cymru blaenorol, ac mae angen i ni fynd i'r afael â'r mater hwnnw.

Oherwydd hynny, mewn lleoedd fel Conwy a sir Ddinbych, bydd yn rhaid i dalwyr y dreth gyngor dalu cynnydd o 10 y cant yn eu treth gyngor gan weld, ar yr un pryd, ostyngiad yn y gwasanaethau cyhoeddus y gall yr awdurdodau lleol hynny eu darparu, gan gynnwys y buddsoddiad y gallant ei roi i bethau fel ysgolion, Llyfrgelloedd a gwasanaethau cyhoeddus pwysig eraill ar gyfer y dyfodol. Felly, hoffwn weld, Gweinidog, rywfaint o newid cyfeiriad yn eich cyllideb, symud adnoddau o bethau nad yw pobl Cymru, a dweud y gwir, yn eu hystyried yn flaenoriaethau—pethau fel cynyddu nifer y gwleidyddion, pethau fel y buddsoddiad rydych chi'n ei roi mewn i faes awyr gwladoledig nad oedd angen ei wladoli, y miliynau o bunnau yr ydym yn ei wario ar lysgenadaethau bychain ledled y byd, sydd, heb os, yn gwneud gwaith gwych a gwerthfawr, ond, a dweud y gwir, yn foethusrwydd na allwn ei fforddio, yr arian rydych chi'n ei dywallt i'r undebau gyda chronfa ddysgu undebau Cymru yn flynyddol. Gadewch i ni weld rhywfaint o degwch yn y ffordd yr ydych yn rhannu'r arian, fel bod awdurdodau lleol, yn enwedig yn y gogledd, mewn lleoedd fel Conwy a sir Ddinbych yr wyf yn eu cynrychioli, yn cael setliad teg.

Mae'n warthus, a dweud y gwir, bod Casnewydd a Chaerdydd, flwyddyn ar ôl blwyddyn, yn cael cynnydd o fwy na dwbl cyfradd y cynnydd yn y grant sy'n mynd i Gonwy eleni yn y grant cynnal refeniw. Felly, gadewch i ni weld rhywfaint o degwch, gadewch i ni weld cenedlaethau'r dyfodol yn cael eu hamddiffyn rhag y pelediad hwn o doriadau, fel y gallwn gael rhywfaint o degwch cenhedlaeth yn y ffordd y caiff y gyllideb ei gwario yn y dyfodol. [Torri ar draws.] Mae fy amser ar ben, ond rwy'n hapus i gymryd ymyriad.

Photo of David Rees David Rees Llafur 5:41, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Na, ni fyddwch yn cymryd unrhyw ymyriad.

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru

Gaf i ddechrau drwy gysylltu fy hun efo sylwadau Jayne Bryant fel Cadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg? Yn amlwg, dwi'n aelod o'r pwyllgor, wedyn does dim syndod fy mod i'n cytuno. Ond mi oedd y pwyntiau yna'n eithriadol o bwysig—yn amlwg, rhai ohonyn nhw'n cael eu hategu gan Darren Millar. Ond yn sicr, mae'n rhaid inni feddwl o ddifri. Os ydyn ni o ddifri efo'r Ddeddf sydd gennym ni, Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, mae yna bethau rydym ni wir, wir angen canolbwyntio arnyn nhw.

Dwi'n falch iawn bod Mabon ap Gwynfor hefyd wedi'n hatgoffa ni, yn yr un cyd-destun, mai pwysigrwydd y penderfyniadau yma ydy'r effaith ar bobl. Wedi'r cyfan, pobl sydd wedi bod yn cysylltu efo ni i gyd i fynegi eu siom am y toriadau amrywiol. Pobl sy'n cysylltu efo ni i ddweud am effaith y toriadau yma, beth fyddant yn ei olygu nid dim ond iddyn nhw, ond i'w plant nhw a hefyd cenedlaethau'r dyfodol. Felly, mae yna gyfrifoldeb arnom ni. Mae'n hawdd dod yma a chael rhethreg a phwyntio bys, ac mi fyddwn ni'n gobeithio y gallem ni, mewn blwyddyn o etholiad cyffredinol, gytuno bod angen i bwy bynnag fydd yn arwain Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dilyn yr etholiad hwnnw edrych o ddifri ar yr arian rydym ni yn ei dderbyn yma, oherwydd dydy o ddim yn ddigonol. Mae'n rhaid inni uno i frwydro am yr hyn mae Cymru'n ei haeddu, ond yn fwy pwysig, ein cymunedau ni a phobl Cymru.

Rydym ni i gyd yn deall difrifoldeb y sefyllfa sydd ohoni o ran cyllideb Llywodraeth Cymru, ond mae yna bethau mae'n rhaid inni dynnu sylw atyn nhw, wrth gwrs. Fel y soniwyd, mae plant a phobl ifanc, a'r toriadau sylweddol i'r gyllideb addysg, yn rhywbeth sydd yn peri pryder. Rydym ni'n gwybod am yr heriau presennol yn y maes addysg o ran cadw a recriwtio staff, sicrhau darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol sy’n diwallu anghenion dysgwyr yn eu dewis iaith lle bynnag eu bo nhw'n byw yng Nghymru, y bwlch cyflawni a’r cysylltiad gyda anghyfartaledd, fel amlygwyd gyda chanlyniadau PISA. Mi hoffwn i ofyn, felly, fel mae eraill wedi, pa asesiad sydd wedi ei wneud gan y Llywodraeth o effaith y toriadau arfaethedig yma ar blant a phobl ifanc yn benodol.

O ran tâl athrawon, allwch chi gadarnhau a fydd Llywodraeth Cymru yn ariannu’n llawn y cyfran o’r codiad tâl o 5 y cant ar gyfer athrawon a gytunwyd fis Hydref diwethaf? Dydy'r setliad llywodraeth leol ddim yn ddigonol er mwyn medru talu hyn yn llawn. Hoffwn ofyn, felly, i’r Llywodraeth ystyried adfer y model ariannu rheolaidd y cytunwyd arno ar gyfer y dyfarniad cyflog blaenorol i leddfu'r pwysau cyllidol eithafol ar lywodraeth leol. Yn bellach, dylai Llywodraeth Cymru hefyd ofyn am eglurhad gan Drysorlys y Deyrnas Unedig, fel mater o frys, ar gyllid ar gyfer cyfraniadau pensiwn athrawon. 

Maes arall sydd wedi llenwi fy mewnflwch ydy diwylliant a’r celfyddydau, lle mae toriadau sylweddol. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod pryderon dybryd wedi eu codi ynghylch diogelwch y casgliadau cenedlaethol—nid o ran cael eu dwyn, ond yn hytrach eu diogelwch o fewn yr adeiladau eu hunain gan ddŵr ac amgylchiadau anaddas. Dwi’n siŵr ein bod ni gyd yn cofio’r tân brawychus a ddinistriodd amgueddfa genedlaethol Brasil yn 2018, gyda 92.5 y cant o’r casgliadau wedi eu colli am byth. Yn dilyn y tân, fe ddywedodd dirprwy gyfarwyddwr yr amgueddfa mai bai gwleidyddion oedd y tân, gan ddweud bod curaduron, a dwi’n dyfynnu yma:

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru 5:45, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

'wedi brwydro gyda llywodraethau gwahanol i gael digon o adnoddau i warchod yr hyn sydd bellach wedi'i ddinistrio'n llwyr'.

Photo of Heledd Fychan Heledd Fychan Plaid Cymru

Duw â’n gwaredo pe byddai yr un peth yn digwydd yma, a hoffwn wybod heddiw pa drafodaethau mae’r Gweinidog wedi eu cael gyda’r Dirprwy Weinidog â chyfrifoldeb dros ddiwylliant ynglŷn â’r mater hwn, a pha sicrwydd all hi ei roi na fydd y toriadau yn peryglu ein casgliadau cenedlaethol. A allwch chi hefyd roi sicrwydd pellach fod y polisi mynediad am ddim i'n hamgueddfeydd cenedlaethol, sydd wedi bod mor llwyddiannus, yn un mae’r Llywodraeth yn parhau i ymrwymo iddo? 

Yn bellach, hoffwn ddeall pam fod y comisiwn brenhinol yn wynebu toriad o 22 y cant, a fydd yn cael effaith andwyol ar gorff sy’n cyflawni gymaint ar gyllideb fach iawn. Byddai toriad o 22 y cant yn golygu lleihad posib o bron i draean o’r gweithlu o 28. A oes sgyrsiau wedi bod i drafod lleihau y toriad i rywbeth fyddai yn llai niweidiol? A sut mae’r Llywodraeth yn ymateb i bryderon eraill gan y cyngor celfyddydau a’r cyngor llyfrau, a’u cefnogwyr? Mae'r rhain yn sectorau sy’n gwneud cymaint o ran iechyd a lles pobl yn ein cymunedau, ond hefyd o ran economi Cymru fel cyflogwyr, ond hefyd o ran twristiaeth. Maen nhw’n rhan annatod o’n hunaniaeth fel cenedl, ac mae’n rhaid i'r Llywodraeth wneud mwy i fuddsoddi ynddyn nhw fel rhan o sicrhau twf economaidd. Felly, mae’n hollbwysig ein bod yn cael gwybod heddiw sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau hynny.  

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

Photo of Carolyn Thomas Carolyn Thomas Llafur 5:46, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae degawd o gyni Llywodraeth y DU, Brexit a oedd yn draed moch a Liz Truss wedi llorio'r DU: pobl yn methu talu morgeisi a chyflogau'r sector cyhoeddus yn aros yn eu hunfan tra bo disgwyl iddynt fod yn fwy cynhyrchiol. Y trethi uchaf ers y 1940au, ond mae'r gwasanaethau cyhoeddus yr ydym i gyd yn dibynnu arnynt yn brin o arian. Mae unrhyw beth ychwanegol dros y tair blynedd diwethaf wedi disgyn i dwll du o bwysau chwyddiant, ac eto mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cyflwyno rhestr siopa a rhagrith. Yn ychwanegol at y ffaith fod cyllideb Llywodraeth Cymru yn £1.3 biliwn waeth ei byd na phan gafodd ei gosod yn 2020-21, nid yw'r setliad yn disodli arian Ewropeaidd coll ar gyfer prosiectau cenedlaethol Cymru, ar gyfer taliadau amaethyddol, prentisiaethau, seilwaith priffyrdd neu drafnidiaeth gyhoeddus—rhai o'r pethau ar y rhestr siopa rydych chi'n ei chyflwyno. 

Yn natganiad yr hydref, fe barhaodd Jeremy Hunt gyda'r cyni, gan ddweud bod y cyhoedd—[Torri ar draws.] Gwnaf. 

Photo of Andrew RT Davies Andrew RT Davies Ceidwadwyr 5:47, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am gymryd ymyriad. A allech chi enwi gwlad arall nad yw wedi wynebu ffrwydrad mewn gwariant sector cyhoeddus oherwydd COVID, neu heb orfod codi cyfraddau llog ac wedi wynebu pwysau chwyddiant oherwydd y rhyfel yn Wcráin? Dim ond un wlad, os gwelwch yn dda. 

Photo of Carolyn Thomas Carolyn Thomas Llafur 5:48, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae Llywodraeth y DU yn dioddef mwy—yr economi—na llawer o wledydd eraill. Yn natganiad yr hydref, fe barhaodd Jeremy Hunt gyda chyni, gan ddweud bod yn rhaid i wasanaethau cyhoeddus fod yn fwy effeithlon eto. Ac eto, mae un o bob pum cyngor yn Lloegr yn wynebu methdaliad. Nid wyf yn gwybod ym mha fyd y mae'n byw. Ac mae'r Prif Weinidog eisiau ymosod ar fudd-daliadau unwaith eto.

Yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, rhybuddiodd y Cynghorydd Jane Gebbie y byddai angen gwneud penderfyniadau rhwng yr hyn sy'n gwneud gwasanaethau'n statudol ac yn anstatudol, sy'n golygu y gallai gwaith pwysig fel ymyrraeth gynnar ac atal fod mewn perygl, fel y trafodwyd yn gynharach. Mae digartrefedd ar gynnydd: mae 81 y cant o ddarparwyr gwasanaethau a ariennir gan y grant cymorth tai wedi gweld mwy o alw yn eu gwasanaethau dros y flwyddyn ddiwethaf, ac eto mae'r lwfans tai lleol yn parhau i aros yn llonydd, a ddylai fod yn dod oddi wrth Lywodraeth y DU. Mae 75 y cant o ddarparwyr yn gweithredu ar ddiffyg, gan ddefnyddio cronfeydd wrth gefn, rhywbeth nad yw'n gynaliadwy, ac mae'r rhai sy'n gweithio yn y gwasanaeth eu hunain yn ei chael hi'n anodd talu'r biliau.

Ddoe cwrddais ag End Youth Homelessness Cymru. Fe wnaethant ddisgrifio'r dewisiadau erchyll sy'n wynebu rhai mor ifanc â 14 neu 15 oed wrth i'r argyfwng costau byw, toriadau i fudd-daliadau a chwalfeydd teuluol ei gwneud yn anoddach aros yng nghartref y teulu. Mae rhai pobl ifanc yn cael eu gosod yn amhriodol mewn llety dros dro heb unrhyw gefnogaeth briodol. Mae angen i fwy o arian fynd i mewn i'r grant cymorth tai, a gofynnaf os bydd unrhyw arian yn cael ei symud, ei fod yn mynd yno. Mae digartrefedd yn cynyddu a bydd yn parhau i wneud hynny oherwydd dewisiadau a wneir gan Lywodraeth Dorïaidd y DU.

Clywais arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn dweud, 'Does dim ots gennyf wneud dewisiadau anodd, ond rydyn ni mewn gwirionedd yn cael ein gorfodi i wneud dewisiadau gwael—dewisiadau a fydd yn cael effaith yn y tymor hir.' Mae ASau'r gogledd yn derbyn negeseuon e-bost gan rieni sy'n bryderus iawn ynghylch toriadau parhaus i addysg a chyllid blynyddoedd cynnar. Ond mae angen i mi ddweud bod Conwy, gan fynd yn ôl flynyddoedd, wedi defnyddio ei chronfeydd wrth gefn yn y gorffennol yn hytrach na chodi'r dreth gyngor. Mae'n allanoli gwasanaethau fel nad oes ganddo gydnerthedd ar ôl i ymdrin nawr â'r hyn sy'n digwydd.

Fe wnaeth dros 40 o—[Torri ar draws.] Mae angen i mi barhau oherwydd fy mod i'n mynd i redeg allan o amser. Fe wnaeth dros 40 o ASau Ceidwadol yn San Steffan fygwth pleidleisio yn erbyn y gyllideb wrth iddynt sylweddoli, ond daeth £600 miliwn o gyllid munud olaf ar gael yn sydyn gan Gove. Roedd sôn am £25 miliwn o gyllid canlyniadol i Gymru, ond nid ydym yn gwybod a yw hynny am ddod mewn gwirionedd. Hoffwn i'r Gweinidog ymateb i hynny. Os daw, gofynnaf iddo gael ei drosglwyddo i gynghorau a bod y cyllid gwaelodol yn cynyddu i helpu'r rhai sydd fwyaf mewn perygl. Yn y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, roedd y Cynghorydd Lis Burnett yn argymell defnyddio cyllid gwaelodol yn amlach. Dywedodd hi:

'Rwy'n credu mai'r un peth rydym i gyd yn cytuno arno yw bod angen i ni ddefnyddio'r cyllid gwaelodol yn fwy rheolaidd, oherwydd mae 'na sefyllfaoedd lle... mae awdurdod lleol ar wahân i bawb arall o ran cyllid, ac felly mae angen i hynny fod yn rhan o'r broses i sicrhau nad yw ar lefel islaw yr hyn sydd ei angen i ddarparu gwasanaethau'n gynaliadwy.'

Ond rwy'n amheus y bydd yn cyrraedd Cymru, oherwydd dro ar ôl tro mae arian yn dal i gael ei ganfod lawr cefn y soffa i Loegr, heb unrhyw gyllid canlyniadol yn dod i Gymru. Mae angen mwy o dryloywder, fel cyllid ar gyfer cyflogau meddygon.

Rwy'n clywed bod angen i ni dyfu'r economi, ond er mwyn gallu ariannu gwasanaethau cyhoeddus—allwch chi ddim trwsio'r economi os na allwch chi gael natur. Nid yw'n ddewis. Mae natur yn tanategu'r economi. Mae angen arian cyhoeddus i wneud ymyriadau a rhoi cymorth. Ni ddylem fod yn ymladd dros friwsion y gyllideb ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, sy'n rhy fach i ddechrau. Dylem fod yn brwydro i ddod â 14 mlynedd o gyni i ben a rhoi terfyn ar doriadau mewn gwasanaethau cyhoeddus.

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr 5:52, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae'n bleser cymryd rhan yn y ddadl hon, ac fel erioed, rwyf am wneud cyfraniad synhwyrol i'r drafodaeth hon y prynhawn yma. Rwyf wedi gwneud fy ngwrthwynebiad i'r gyllideb ddrafft hon yn hysbys mewn dadleuon blaenorol, ac fel arfer, po fwyaf o wthio sydd ar Lywodraeth Cymru, y mwyaf cadarn y maent yn eu hymrwymiad i benderfyniadau gwael gan feio Llywodraeth y DU, fel Carolyn Thomas gynnau.

Mae pawb yn deall bod yn rhaid cwtogi ar wariant mewn rhai meysydd, ond mae'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru yn mynnu torri cymorth i ran gynhyrchiol yr economi er mwyn ariannu'r darn anghynhyrchiol. Os bydd hyn yn parhau, byddwn mewn sefyllfa lawer gwaeth yn 2025 nag yr ydym ynddi ar hyn o bryd, a hoffwn gyflwyno fy ngwrthwynebiad ar ran fy etholwyr, sy'n gweld eu strydoedd mawr yn marw, torri gwasanaethau hanfodol, a chynghorau yn sgrialu am arian oherwydd y bwlch cyllido mewn gwasanaethau cymdeithasol gwerth £646 miliwn, gyda'u treth gyngor yn cael ei chodi 9.34 y cant, sy'n afresymol, gan Gyngor Sir Ddinbych sy'n cael ei redeg gan y Blaid Lafur.

Mae'r gyllideb hon yn ergyd wirioneddol i'r busnesau bach a chanolig sy'n asgwrn cefn economi Cymru, ac fel yr wyf wedi cyfeirio ato sawl gwaith, mae'n 99.3 y cant o'r holl fentrau yng Nghymru. Ac mae'n ddoniol mai'r unig fusnesau ar y stryd fawr gyffredin yng Nghymru sy'n ymddangos fel pe baen nhw'n ffynnu heb gael eu rhwystro gan Lywodraeth Cymru y dyddiau hyn yw siopau barbwr dros dro, siopau fêps ac e-sigaréts hyll, a lleoedd golchi ceir â llaw sydd yn derbyn arian parod yn unig, ymhlith amrywiaeth o fusnesau 'ffrynt' o bosib sy'n cuddio gweithgareddau gwyngalchu arian. Mae hwn, mae gen i ofn, yn dditiad digalon—[Torri ar draws.] Mae'n wir. Mae'n wir. Mae'n dditiad o gyflwr mentrau bychain yng Nghymru.

Mae un o bob chwe siop yng Nghymru yn wag, gyda chyhoeddiad fod mwy yn cau yr wythnos hon. Bydd torri rhyddhad ardrethi busnes i 40 y cant yn—[Torri ar draws.] Iawn.

Photo of Huw Irranca-Davies Huw Irranca-Davies Llafur 5:54, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Rwyf eisiau bod yn glir—rydyn ni i gyd yn hynod bryderus ynghylch pethau fel masnachu pobl a gwyngalchu arian. Rydych chi newydd gategoreiddio, rydych chi newydd nodi, cyfres o sectorau busnes, entrepreneuriaid, rhai ohonyn nhw, a'u dosbarthu i gyd fel rhai twyllodrus. A wnewch chi ei gwneud hi'n glir mai dyna oeddech chi'n ei olygu pan aethoch chi drwy'r rheini, bod y rhain yn fusnesau 'ffrynt' ar gyfer cuddio gweithrediadau anghyfreithlon—pob un ohonynt? [Torri ar draws.] Gwyngalchu arian—dywedoch chi yn benodol, gwyngalchu arian. 

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Iawn, rwy'n deall eich pwynt, Huw. Fe roddaf un enghraifft i chi i ddechrau. Cymerwch Stryd Fawr Prestatyn—mae'n debyg nad ydych erioed wedi bod yno yn eich bywyd, ond mae'n debyg fod yna ddwy siop barbwr 15 mlynedd yn ôl, ond mae'n debyg bod tua 15 nawr, pob un â thema debyg. Ac nid dyna'r pwynt rydw i'n ei wneud. Y pwynt yw ein bod ni wedi gweld gwahanol—[Torri ar draws.] Na na.

Photo of Huw Irranca-Davies Huw Irranca-Davies Llafur 5:55, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

A fyddech chi'n rhoi'r dystiolaeth—[Anghlywadwy.]

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Nid wyf am gymryd ymyriad. [Torri ar draws.] Nid wyf am gymryd ymyriad.

Photo of Elin Jones Elin Jones Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Nid yw'r Aelod yn ildio, ac mae eisiau parhau.

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Bydd. Fe fydd torri rhyddhad ardrethi busnes i 40 y cant yn ergyd farwol i lawer o fusnesau bach ar y stryd fawr, ond bydd hyn yn sicr o helpu'r manwerthwyr ar-lein mawr a'r cydweithrediadau rhyngwladol mawr nad oes rhaid iddynt dalu'r dreth hon. Wrth wynebu'r flwyddyn ddigalon hon o'n blaenau, efallai y gall pobl godi eu hysbryd—

Photo of Elin Jones Elin Jones Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Mae llawer o drafod yn mynd ymlaen yn y Siambr hon nawr. Rwy'n credu bod angen i ni glywed gweddill cyfraniad yr Aelod.

Photo of Gareth Davies Gareth Davies Ceidwadwyr

(Cyfieithwyd)

Diolch. Wrth wynebu'r flwyddyn ddigalon hon o'n blaenau, efallai y gall pobl godi eu hysbryd a datrys yr holl negyddiaeth drwy fynd i weld cynhyrchiad theatr, neu fynd i weld cerddorfa'r canolbarth, ond rwy'n ofni bod cyllid i'r rhain i gyd wedi dod i ben yn llwyr hefyd.

A beth mae pobl wir yn poeni amdano yma yng Nghymru? Gadewch i ni ofyn y cwestiwn hwnnw. Mae'r arolwg barn o fis Medi y llynedd yn dangos mai'r economi yw'r broblem y mae pobl yn poeni fwyaf amdani, ac yna'r GIG yn ail agos. Y materion nad yw pobl yn poeni amdanynt yw'r cynlluniau incwm sylfaenol cyffredinol sosialaidd ffasiynol, ariannu 36 o wleidyddion newydd a gwario £34 miliwn ar y broses o gyflwyno 20 mya. Mae'r gyllideb hon yn cyflwyno cynnydd o £22.5 miliwn ar gyfer ariannu'r rhaglen prydau ysgol am ddim—Llywodraeth Cymru yn dangos ei bod yn poeni mwy am anrhydeddu Plaid Cymru na gwella'r cwricwlwm mewn ysgolion ac ansawdd yr addysgu, oherwydd bod addysg, yn gyffredinol, wedi cael ei dorri yn y gyllideb hon. Byddai'n well gan rieni yn Nyffryn Clwyd fod mewn sefyllfa lle gallant fforddio talu am brydau eu plentyn eu hunain, yn hytrach na byw ar gymhorthdal y wladwriaeth. 

I gau, bydd dyrannu arian yn anghyfrifol i gynlluniau na ofynnodd neb amdanynt yn arwain at fwy o ddrwgdeimlad tuag at Lywodraeth Cymru, oni bai eu bod yn barod i ailystyried eu hymrwymiadau gwariant. Diolch.

Photo of Elin Jones Elin Jones Plaid Cymru 5:57, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Cyn i mi alw Luke Fletcher, felly, mae angen i mi wneud Aelodau yn ymwybodol o'r ffaith ein bod ni dros amser yn sylweddol, ac mae gennyf i un siaradwr ar ôl o bob grŵp gwleidyddol, ar ôl Luke Fletcher. Bydda i'n gofyn i'r tri siaradwr yna—fe fydda i'n eu galw—os ydyn nhw'n gallu gwneud, wrth i Joyce Watson weiddi o'r cefn, gyfraniad dau funud. Os gwelwch yn dda byddwch yn fyr. Mae gennym lawer o fusnes arall i fynd drwyddo y prynhawn yma, ac rydym i gyd eisoes dros amser. Felly, dylwn i symud ymlaen hefyd—Luke Fletcher.

Photo of Luke Fletcher Luke Fletcher Plaid Cymru

(Cyfieithwyd)

Diolch, Llywydd. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth fod y gyllideb hon wedi bod yn broses anodd i'r Llywodraeth a gadewch i ni fod yn onest, mae wedi bod yn anoddach fyth wrth gwrs oherwydd yr anallu economaidd a welwn yn San Steffan.

Os caf ddechrau gydag ardrethi busnes. Yr wythnos diwethaf codais y potensial ar gyfer amrywio'r lluosydd yn seiliedig ar y math o fusnes ac, wrth gwrs, rwy'n croesawu'r ffaith fod lle yn y Bil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) ar gyfer hynny. Wrth gwrs, mae hynny yn y dyfodol, ac rwy'n meddwl tybed a yw'r pŵer i amrywio'r lluosydd yn dibynnu ar y Bil hwnnw, neu a oes gan y Gweinidog y pŵer i wneud hynny eisoes. Oherwydd mae realiti yn llwm, yn enwedig i'r sector lletygarwch. Os na wneir rhywbeth nawr, yna byddai lleoedd yn fy rhanbarth, fel Zia Nina, fel Ristorante Vecchio, fel Beat, yn cael eu taro gan gost arall eto.

Ar 9 Ionawr, cododd Adam Price nifer o ffyrdd y gallem godi arian ychwanegol. Yng nghyd-destun ardrethi busnes, byddwn yn gofyn i'r Gweinidog ystyried un o'i awgrymiadau, sef atodiad iechyd cyhoeddus ar ardrethi busnes archfarchnadoedd mawr sy'n gwerthu alcohol a thybaco. Mae Llywodraeth yr Alban eisoes wedi gwneud hyn, ac mae ganddo'r potensial i godi £23 miliwn arall yma yng Nghymru, y gellid ei ddefnyddio wedyn i liniaru'r toriad hwn i ardrethi busnes, ochr yn ochr ag edrych eto wedyn ar amrywio'r lluosydd. Felly, byddai rhywfaint o fyfyrio ar hynny gan y Gweinidog i'w groesawu'n fawr.

Fe ddof at y gyllideb brentisiaeth. Fel y gŵyr y Gweinidog, mae'n Wythnos Genedlaethol Prentisiaethau—a gyda llaw, rwyf i a Huw Irranca-Davies yn lansio'r grŵp trawsbleidiol ar brentisiaethau am 7.00 p.m. ac mae nifer o Aelodau wedi codi'r toriadau prentisiaeth, felly rwy'n gobeithio gweld nifer o Aelodau yno. Rydym wedi trafod hyn eisoes yn helaeth yn y Siambr, ond mae'r toriad hwn yn 24 y cant. A hyn pryd y dywedwyd wrth y sector, wrth gwrs, cyn cyhoeddi'r gyllideb ddrafft, i ddisgwyl toriad o 3 y cant. Nawr, ni allaf bwyso digon ar y Llywodraeth pa mor bwysig yw'r gyllideb brentisiaethau ar gyfer datblygu economi Cymru yn y dyfodol, gyda Tata a'r cynigion yno yn sail i'r angen am brentisiaethau o ansawdd da wrth symud ymlaen. Ond nid ydym yn sôn am brentisiaethau mewn sectorau uwch-dechnoleg neu'r sector gwyrdd yn unig. Maent hefyd yn chwarae rhan mewn iechyd a gofal cymdeithasol. Pe bai'r toriad yn parhau, byddem yn gweld 5,500 yn llai o brentisiaethau mewn iechyd a gofal cymdeithasol, gofal iechyd clinigol, nyrsio deintyddol, a gofal a dysgu a datblygiad plant. Byddai hyn, wrth gwrs, yn cael effaith hirdymor nid yn unig yn yr economi, ond ar draws pob sector.

Nawr, soniais fod y sector eisoes wedi modelu ar gyfer toriadau. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud nad yw'r sector, yn enwedig o ystyried effaith colli cyllid yr UE, yn disgwyl gwrthdroi'r toriadau arfaethedig yn llawn ar hyn o bryd. Felly, fy nghwestiwn i yw a oes lle i leihau maint y toriadau mewn ymgais i gwrdd â'r sector hanner ffordd. Rydych chi wedi clywed gan Weinidog yr Economi yn ei addewidion arweinyddiaeth ei fod yn bwriadu cynyddu nifer y prentisiaethau, pan fo'r toriadau i'r gyllideb ar hyn o bryd o fewn ei adran ei hun. Mae yna hefyd ddatganiad polisi wedi'i drefnu ar gyfer 27 Chwefror ar brentisiaethau, felly mae'n gwneud i mi feddwl tybed a oes lle i symud. 

Awgrym arall ar gyllid o ran prentisiaethau: beth am edrych eto ar ryddhad elusennol i ysbytai preifat ac ysgolion? Nawr, ni fydd yn codi digon i wrthdroi'r toriadau yn eu cyfanrwydd ond gallai ddarparu rhywfaint o le i droi. Felly, er fy mod yn deall bod yr heriau sy'n wynebu'r Llywodraeth yn y gyllideb hon yn amlwg, ac rwy'n gwerthfawrogi y bydd pawb yn gofyn am fwy o arian, byddai croeso mawr i rywfaint o fyfyrdodau gan y Gweinidog ar y pwyntiau a godais.

Photo of Rhianon Passmore Rhianon Passmore Llafur 6:01, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae Cymru, heddiw, yn wynebu'r sefyllfa ariannol waethaf ers dechrau datganoli gyda phrosesau cyllidol a chyfansoddiadol y DU yn cael eu herydu. Felly, gadewch i ni fod yn glir, nid yw Cymru fel deddfwrfa ddatganoledig o fewn y DU yn adran wladwriaeth fechan sy'n cael clywed ar y funud olaf, yn sydyn iawn nad oes symiau canlyniadol disgwyliedig yn bodoli i Gymru. Ac wrth i'r rhan fwyaf o gyllid Llywodraeth Cymru ddod yn uniongyrchol oddi wrth Lywodraeth Dorïaidd y DU fel grant bloc, mae Cymru'n agored yn uniongyrchol i bolisi cyllidol allanol y DU a phwysau chwyddiant, ond heb yr ysgogiadau ystwyth, hyblyg a'r pwerau benthyca sydd eu hangen i barchu angen Cymru, neu i'n halinio â symiau canlyniadol Lloegr neu hyd yn oed symiau canlyniadol Gwyddelig o ran hynny—a bydden nhw fodd bynnag yn croesawu hynny.

Ers 14 mlynedd hir, mae Cymru a gweddill y DU wedi cael eu cam-lywodraethu gan ormod o Brif Weinidogion y DU o bolisi Torïaidd, a gormod o Gangellorion. Mae Llywodraeth Dorïaidd y DU wedi perswadio ac erlyn a dilyn dros ddegawd a hanner ddogma ideolegol sy'n gwneud i Gymru a gweddill y DU ddioddef rhywbeth o'r enw cyni, neu, yn syml, tanfuddsoddiad—diffyg buddsoddiad sylweddol ar gyfer pobl a phlant Cymru a'r Deyrnas Unedig sy'n haeddu gwell—[Torri ar draws.] Na, ni wnaf.

Felly, yn yr amser sydd ar gael i mi, a allwn ni fod yn onest â phobl Cymru? Gadewch i ni ei ddweud y gwir: bu tanfuddsoddi strategol yng Nghymru ar ôl blynyddoedd o danfuddsoddi mewn seilwaith ac yn ehangach a'r gyllideb gyfalaf wirioneddol bathetig gwerth £100 miliwn eleni—dim trydaneiddio i Gymru o hyd. Heddiw, mae cyllideb Llywodraeth Cymru £1.3 biliwn yn llai, dywed rhai £1.5 biliwn yn llai. Felly, bu'n rhaid gwneud penderfyniadau anodd ac anhygoel o galed, felly byddaf yn cefnogi'r gyllideb hon. Diolch.

Photo of Mark Isherwood Mark Isherwood Ceidwadwyr 6:03, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Ar adeg cyllideb Llywodraeth Lafur y DU ym mis Mawrth 2010, cyfaddefodd y Canghellor Llafur ar y pryd y byddai toriadau arfaethedig Llafur mewn gwariant cyhoeddus, a dyfynnaf, 'yn ddyfnach ac yn llymach' nag yn yr 1980au, a ddilynodd chwalfa economaidd o dan Wilson, Callaghan a Healey. Felly etifeddwyd cyni, ac roedd methu â lleihau'r diffyg mewn perygl o weld toriadau yn cael eu gorfodi a fyddai wedi arwain at ostyngiadau mewn gwariant cyhoeddus llawer mwy yn nes ymlaen. Byddai'r rhai sy'n gwadu hynny bellach yn rheoli cyllidebau llawer llai nag y maent wedi'u cael fel arall.

O ystyried y datganiad gan Fforwm Economaidd y Byd bod cost gynyddol bwyd ac ynni yn effeithio ar bobl ledled y byd a bod chwyddiant ar hyn o bryd yn uwch mewn 19 o wledydd Ewropeaidd, a bod cyfraddau llog ar hyn o bryd yn uwch mewn 11 gwlad Ewropeaidd a 10 gwlad G20 arall nag yn y DU, dim ond ffŵl gwirion fyddai'n honni bod yr argyfwng costau byw wedi'i achosi gan San Steffan. Mae pob Llywodraeth, gan gynnwys Llywodraeth y DU, yn gorfod gweithredu o fewn yr amgylchedd chwyddiant byd-eang hwn.

Mae cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru yn torri £11.6 miliwn o gyllid cyfiawnder cymdeithasol—mwy mewn termau real. Er bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi strategaeth tlodi plant newydd i Gymru, mae Barnardo's Cymru wedi mynegi siom nad yw Llywodraeth Cymru wedi gwrando ar nifer o argymhellion ynghylch yr angen am dargedau a chynllun gweithredu ynghlwm wrth y strategaeth fel y gellir 'monitro cynnydd yn dryloyw ac yn rheolaidd'. Dywedodd Comisiynydd Plant Cymru fod y diffyg manylder ar weithredoedd, amserlenni a chyflawniadau yn golygu nad oedd modd dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif—25 mlynedd o hyn.

Mae Llywodraeth Cymru wedi lansio siarter budd-daliadau newydd i Gymru, ond ymhell o fod yn system fudd-daliadau integredig i Gymru ar gyfer yr holl fudd-daliadau prawf modd y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdanynt, y mae'r sector wedi bod yn galw amdanynt ers bron i ddegawd, mae'n dal i fod yn ymwneud â datblygu un yn unig, ac unwaith eto, heb dargedau nac amserlenni.

Yn yr un modd, mae Llywodraeth Cymru wedi osgoi'r holl alwadau am dargedau ac amserlenni interim ar gyfer ei chynllun 'Trechu tlodi tanwydd 2021 i 2035', er gwaethaf rhwymedigaethau statudol a'r sector yn datgan y byddai targedau interim yn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn atebol am gynnydd—mawredd annwyl, am syniad doniol.

Mae'r sector gwirfoddol wedi pwysleisio ers amser maith, er eu bod yn darparu ffens ar ben y bryn yn hytrach nag ambiwlans ar y gwaelod, gan ddarparu gwasanaethau sy'n arbed miliynau i'r sector cyhoeddus, maen nhw'n brin o gyllid statudol cynaliadwy. Mae llawer o wasanaethau ymladd tlodi a ddarperir gan y sector gwirfoddol hefyd yn cael eu hariannu gan y grant cymorth tai. Yn ei dogfen gyllideb ddrafft ar gyfer 2024-25, mae Llywodraeth Cymru yn honni bod ganddyn nhw,

'wasanaethau cymorth rheng flaen gwarchodedig, gan gynnwys y grant cymorth tai.'

Fodd bynnag, yn ei ymateb i'r gyllideb ddrafft, dywedodd Cymorth Cymru, y corff sy'n cynrychioli cymorth sy'n gysylltiedig â thai yng Nghymru,

'Nid yw Llywodraeth Cymru wedi cynyddu'r Grant Cymorth Tai yn y Gyllideb Ddrafft,' mae hynny mewn termau real £24 miliwn yn llai nag yn 2012, a

'dywedodd tri chwarter y darparwyr cymorth wrthym y byddai angen iddynt leihau capasiti gwasanaethau.'

Drwy gael gwared ar wasanaethau ymyrraeth gynnar ac atal, mae economïau ffug yn cynyddu pwysau ar y GIG, adrannau damweiniau ac achosion brys a gwasanaethau golau glas, yn ogystal â gwasanaethau tai, pan ddylai Llywodraeth Cymru, yn hytrach, fod yn dileu'r degau o filiynau o bunnau o bwysau ychwanegol ar wasanaethau statudol y maent yn eu hachosi. Dim ond ers dros ddau ddegawd yr wyf wedi bod yn dweud hyn, ond nid ydynt yn ei ddeall o hyd.

Photo of Sioned Williams Sioned Williams Plaid Cymru 6:07, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Mae'r gyllideb cyfiawnder cymdeithasol yn wynebu'r toriad mwyaf, mewn termau cyfrannol, o holl feysydd gwariant Llywodraeth Cymru, a fydd, yn anochel, yn peryglu gallu'r Llywodraeth hon i fynd i'r afael â'r anghydraddoldebau sydd wedi'u gwreiddio'n ddwfn yn ein cymdeithas a'u heffeithiau ar ein dinasyddion. Wrth gwrs, mae'n rhaid i ni gofio bod 14 mlynedd o gyni Torïaidd, a fydd, mae'n ymddangos, yn parhau, yn ôl datganiadau diweddar canghellor cysgodol Llafur ar dreth a lles, wedi cael effaith anghymesur ar yr aelwydydd incwm isel mwyaf difreintiedig, pobl anabl, pobl ddu, Asiaidd ac ethnig leiafrifol, gwragedd, pobl hŷn a phlant.

Mae rhai ystadegau y mae'n rhaid eu hamlygu wrth i ni drafod blaenoriaethau'r gyllideb hon, ac mae'r cyd-destun economaidd a gwleidyddol y mae Cymru'n canfod ei hun ynddo yn sefyllfa—sefyllfa ariannol—lle na all gefnogi anghenion ei dinasyddion mwyaf agored i niwed yn ddigonol a llunio'r dyfodol tecach y maent yn ei haeddu, oherwydd, am y tro cyntaf erioed y llynedd, roedd hanner y ceisiadau am gymorth gan Cyngor ar Bopeth Cymru gan y rhai mewn sefyllfa gyllidebol negyddol, pryd yr oedd biliau'r cartref yn fwy na'r incwm. Mae 28 y cant o blant Cymru yn byw mewn tlodi. A dyma ffaith y mae'n rhaid i ni i gyd gadw ar flaen ein meddyliau, gan mai dyma'r ystadegyn mwyaf arswydus, mwyaf cywilyddus, mwyaf torcalonnus, a ddylai danlinellu pob penderfyniad cyllidebol: mae'r gyfradd marwolaethau plant yng Nghymru 70 y cant yn uwch ar gyfer plant yn y grwpiau mwyaf difreintiedig nag ar gyfer y plant lleiaf difreintiedig.

Yn fy ngwaith gyda'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn craffu ar y toriadau i'r gyllideb cyfiawnder cymdeithasol, roedd yn amlwg, er i'r Gweinidog ddweud wrthym fod arbedion sylweddol o'r portffolio bach hwn wedi cael eu harwain gan sawl egwyddor, gan gynnwys diogelu gwasanaethau rheng flaen ac osgoi penderfyniadau sy'n ehangu anghydraddoldebau, y canlyniad o'n gwaith craffu yw nad dyma realiti effaith y gyllideb hon. Os yw creu tegwch drwy flaenoriaethu mesurau gwrthdlodi a lliniaru tlodi wrth wraidd ymagwedd y Llywodraeth hon tuag at y gyllideb, yna mae'n rhaid i'r ffaith fod y gyllideb cyfiawnder cymdeithasol wedi derbyn y toriadau dyfnaf, felly, fod yn gwbl anstrategol.

Dylai gwariant ddilyn strategaeth; dylai'r ddarpariaeth ddilyn gwariant. Mae Plaid Cymru wedi tynnu sylw dro ar ôl tro at yr angen ar frys i gyflawni cynlluniau fel system fudd-daliadau Cymru i sicrhau bod cefnogaeth yn cyrraedd y pocedi cywir yn gyflym ac yn rhwydd. Mae'r gwaith newydd ddechrau—rydyn ni wedi cael lansiad siarter anstatudol. Mae'r rhaglen Cartrefi Clyd—a oedd i fod yn weithredol y llynedd, yn dal i gael ei chaffael. Ac mae gennym ni'r strategaeth tlodi plant newydd, hanner ffordd i mewn i dymor y Senedd hon—faint o flaenoriaeth yw hi—ac sy'n cael ei beirniadu'n gyffredinol, fel rydyn ni wedi clywed, am ddiffyg targedau clir. Mesurau nad ydynt yn gweithio wedi'u cynnwys yn y gyllideb hon, neu, yn achos y cynllun bwndeli babanod, wedi'u torri'n ôl. Sut allwn ni fforddio torri £11 miliwn yn y ddarpariaeth gofal plant pan ydym ni'n gwybod bod buddsoddi mewn gofal plant—mae UNICEF yn dweud hyn—yn un o'r ffyrdd unigol mwyaf effeithiol o fynd i'r afael ag anghydraddoldeb? Mae yna reswm pam nad yw cynnig gofal plant sy'n cael ei arwain gan alw, sydd ei wir angen i fynd i'r afael ag anghydraddoldeb, yn gweithio fel y dylai.

Os yw'r Llywodraeth yn honni bod y gyllideb ddrafft wedi'i llunio gan egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, gan gynnwys yr egwyddor o atal, sut mae'n cyfiawnhau gostyngiad o 50 y cant mewn cyllid ar gyfer Cymunedau Digidol Cymru, er enghraifft, sy'n cynnwys rhaglenni i fynd i'r afael ag allgáu digidol? Mae Cwmpas wedi nodi bod grwpiau sydd ar y cyrion yn fwy tebygol o gael eu hallgáu'n ddigidol a bod tueddiadau diweddar, fel costau byw cynyddol, mewn perygl o ehangu'r bwlch allgáu digidol hyd yn oed ymhellach. A gyda llaw, mae mynd i'r afael ag allgáu digidol yn allweddol i amcan 1 y strategaeth tlodi plant—efallai y dylai'r Gweinidog cyllid ei darllen. Fel y dangosodd yr ystadegyn erchyll a chywilyddus hwnnw a ddyfynnais yn gynharach, mae gan anghydraddoldeb gysylltiad profedig â chanlyniadau iechyd andwyol, felly er bod Llywodraeth Cymru wedi blaenoriaethu gwasanaethau rheng flaen y GIG yn y gyllideb hon, rhaid iddi gyfaddef y bydd esgeuluso mentrau i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau cymdeithasol yn ddieithriad yn pylu effeithiolrwydd eu gwariant gofal iechyd.

Mae adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol yn nodi'n glir, ac rwy'n dyfynnu:

'Er gwaethaf ymrwymiad rhethregol i atal, mae profiad blaenorol yn awgrymu bod mesurau gwariant ataliol yn cael eu gwanhau yn y Gyllideb Ddrafft hon', ac mae Plaid Cymru yn cymeradwyo'r farn honno yn y termau cryfaf posib. Ni ellir rhoi mwy o flaenoriaeth na buddsoddi ym mhotensial pobl Cymru, drwy leihau tlodi ac anghydraddoldeb drwy wariant strategol a pharhaus. Rhaid ei adlewyrchu'n well yng nghyllideb y Llywodraeth hon.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur

(Cyfieithwyd)

Gwych. Diolch yn fawr iawn, Llywydd. A diolch i'r holl gyd-Aelodau hynny sydd wedi gwneud cyfraniadau meddylgar ac adeiladol yn y ddadl heddiw, a hefyd yn arbennig i Gadeiryddion y pwyllgorau. Ac rwy'n gwybod eu bod nhw wedi diolch i'r rhanddeiliaid hynny a oedd, rwy'n gwybod, wedi treulio llawer iawn o amser yn paratoi eu tystiolaeth ar gyfer pwyllgorau hefyd. Felly, rwy'n ddiolchgar iawn iddyn nhw i gyd.

Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig atgoffa ein hunain o'r cyd-destun rydyn ni'n ei wynebu. Mae twf economaidd wedi arafu o dan 13 mlynedd o Lywodraethau'r DU, ac maent wedi bod yn anghyfrifol gyda chyllid cyhoeddus. Mae gennym ddegawd o gyni y tu ôl i ni a Brexit sy'n smonach, sydd wedi gadael gwasanaethau cyhoeddus ledled y DU yn gwegian ac yn methu gwrthsefyll mwy o siociau. Ac wrth gwrs, bydd safonau byw y flwyddyn nesaf 3.5 y cant yn is yn 2024-25 nag yr oedden nhw cyn y pandemig, a dyna fyddai'r gostyngiad mwyaf mewn safonau byw ers i gofnodion ddechrau yn y 1950au. Rydyn ni wedi gweld prisiau defnyddwyr yn cynyddu 22 y cant ers y pandemig, a phe bai chwyddiant wedi bod ar darged, byddai'r prisiau wedi cynyddu—rwy'n dweud 'dim ond'—8 y cant. A rhagwelir y bydd baich treth y DU, wrth gwrs, yn cynyddu i uchafbwynt wedi'r rhyfel, gyda miliynau o bobl yn cael eu llusgo i dalu cyfraddau uwch o dreth incwm. Felly, dyna'r cyd-destun a'r sefyllfa anodd rydyn ni'n cael ein hunain ynddi.

Cafodd Llywodraeth y DU y cyfle i fynd i'r afael â hyn yn natganiad yr hydref, ond nid oedd unrhyw gefnogaeth wedi'i thargedu i'r bobl fwyaf agored i niwed, dim byd newydd nac ystyrlon i Gymru, ac roedd yn drychineb lwyr i wasanaethau cyhoeddus ledled y DU, sy'n cael eu hamddifadu o gyllid angenrheidiol. Mae methiant y Canghellor i gydnabod y pwysau ar wasanaethau cyhoeddus yn golygu ein bod yn wynebu toriadau mewn termau real yma yng Nghymru, ac rydym yn wynebu cyfres anodd iawn o benderfyniadau o'n blaenau. Rwy'n credu bod hynny wedi cael ei adlewyrchu mewn gwirionedd yn y cyfraniadau rydyn ni wedi'u clywed y prynhawn yma. Mae pobl yn gwbl angerddol am y pethau rydyn ni'n eu gwneud ym mhob cefndir yma yng Nghymru, ac rydyn ni wedi cael rhywfaint o archwilio o'r mathau o gyfaddawdau anodd iawn y bu'n rhaid i ni fod yn eu gwneud yma yng Nghymru. Cawsom wahoddiad, ar ddechrau'r ddadl, i ofyn y cwestiynau treiddgar i ni'n hunain. Wel, bobol bach, rydyn ni wedi bod yn gofyn y cwestiynau treiddgar hynny i ni'n hunain am fisoedd diddiwedd i wneud y dewisiadau anodd iawn hynny y bu'n rhaid i ni eu gwneud, ac, yn y pen draw, rydyn ni wedi rhoi pobl wrth wraidd y penderfyniadau rydyn ni'n eu gwneud, gan flaenoriaethu'r GIG, y gwyddom mai dyna yw'r brif flaenoriaeth yn sicr i bobl yng Nghymru, ynghyd â'r gwasanaethau cyhoeddus hynny a ddarperir gan lywodraeth leol.

Photo of Rebecca Evans Rebecca Evans Llafur 6:15, 6 Chwefror 2024

(Cyfieithwyd)

Ac fe fyddaf yn onest, rydyn ni wedi cael rhai cyfraniadau y prynhawn yma sydd wedi bod yn rhestr hir o bethau, gan ddweud wrth Lywodraeth Cymru beth y mae'n rhaid iddi ei wneud i wella pethau i bobl yng Nghymru. Dim byd o gwbl gan lawer o'r bobl hynny a oedd yn gwneud cyfraniadau ynghylch o ble y byddent yn gwneud y toriadau. Nid ydym ychwaith wedi cael unrhyw wrthwynebiad gwirioneddol i ddull strategol cyffredinol ein cyllideb, gyda'r bwriad o ddiogelu'r GIG, diogelu gwasanaethau lleol mewn llywodraeth leol. Nid ydym wedi gweld unrhyw wrthwynebiad i hynny chwaith. Felly, beth yw'r dewis arall y mae pobl eisiau i ni ei wneud?

Fe ddywedaf fy mod wedi gwrando'n astud iawn ar y cyfraniadau, ac rydyn ni'n ystyried yn ofalus yr ymatebion y mae pwyllgorau'n eu darparu hefyd. Os oes unrhyw newid yn y sefyllfa, wrth i ni symud tuag at ddiwedd y flwyddyn ariannol, efallai y byddaf yn gallu gwneud dyraniadau bach yn y gyllideb derfynol. Felly, rydyn ni'n gwrando'n astud ar y sylwadau sy'n cael eu gwneud. Fe ddywedaf, wythnosau yn unig, nawr, o ddiwedd y flwyddyn ariannol, nad oes gennym gadarnhad o hyd o'r amcangyfrifon atodol, felly nid ydym yn gwybod o hyd beth yw ein cyllideb ar gyfer eleni ac nid ydym wedi cael y cyfle eto i gael y ddadl derfynol ar ein cyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf. Rwy'n credu bod hynny, unwaith eto, yn arwydd o'r diffyg eglurder sydd gennym gan Lywodraeth y DU.

Byddwn yn ymateb yn gadarnhaol, lle bynnag y gallwn, wrth gwrs, i argymhellion y pwyllgorau, ac rydym eisoes wedi ceisio gwneud hynny heddiw mewn perthynas â'r £25 miliwn ychwanegol o gyllid a ddaeth o ganlyniad i gyllid ychwanegol ar gyfer llywodraeth leol yn y DU, a gyhoeddodd Llywodraeth y DU yn ddiweddar yn dilyn llythyrau gan nifer o Aelodau Seneddol presennol a chyn-Aelodau Seneddol at Lywodraeth y DU, yn sôn am y diffyg buddsoddiad mewn gwasanaethau lleol yno. Felly, rydym yn falch o'r £25 miliwn ychwanegol hwnnw. Y bwriad nawr yw gwrthdroi'r toriad hwnnw i'r grant gweithlu gofal cymdeithasol, sef ychydig dros £10 miliwn, a defnyddio gweddill y cyllid i'w roi drwy'r grant cynnal refeniw i lywodraeth leol. Rwy'n credu bod hynny'n ymateb yn eithaf cadarnhaol o leiaf i argymhelliad gan y Pwyllgor Cyllid a'r Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, ac rwy'n gwybod y bu Carolyn Thomas yn gwneud y sylw hwnnw eto yma y prynhawn yma. Felly, rwy'n falch ein bod ni wedi gallu gwneud hynny.

Rwy'n gwybod y bu rhywfaint o ddadl ynghylch a ddylai'r cyllid hwnnw fynd i godi'r terfyn isaf yn y grant cynnal refeniw, ond rwy'n credu, wedi ystyried, bod yn rhaid i ni ddeall bod y grant cynnal refeniw yn cynrychioli angen, a phe byddem yn codi'r terfyn isaf yn uwch, yn hytrach na chydnabod yr angen sy'n bodoli ym maes gofal cymdeithasol ledled Cymru ym mhob awdurdod lleol, yna rwy'n credu y byddem wedi bod yn gwneud anghymwynas â'r ffaith bod y fformiwla yn cydnabod angen ynddo, ac rwy'n credu bod yn rhaid i ni fod yn deg â'r holl awdurdodau yn y maes hwnnw. Ac, wrth gwrs, codi'r terfyn isaf—mae'r terfyn isaf mewn gwirionedd yno i fod derfyn isaf na fydd unrhyw awdurdod yn disgyn oddi tano, yn hytrach nag yn derfyn isaf lle na fydd gan unrhyw awdurdod lai o gynnydd. Bydd yn achosi problemau ar gyfer y blynyddoedd i ddod os byddwn yn mynd ar drywydd y dull hwnnw hefyd. Felly, rwy'n credu, wedi ystyried, ein bod ni wedi gwneud y dewis cywir.

Ond nid wyf yn diystyru pa mor anodd y bydd pethau i lywodraeth leol. Maent mewn sefyllfa llawer gwell na'u cydweithwyr dros y ffin, wrth gwrs, oherwydd, ar ddechrau'r cyfnod adolygu gwariant, gwnaethom gynyddu eu cyllideb o fwy na 9 y cant. Rhoddwyd llinell sylfaen ynddi. Y flwyddyn ariannol hon, mwy na 7 y cant, unwaith eto gyda llinell sylfaen, ac rydym wedi cadw ein haddewid i'w chynyddu 3.1 y cant ar gyfer y flwyddyn nesaf, sef y gorau y gallem ei wneud o dan yr amgylchiadau. Dylwn i ddweud y bydd y cyllid ychwanegol yr ydym wedi'i gyhoeddi heddiw drwy'r £25 miliwn hwnnw, unwaith eto, yn helpu i leddfu peth o'r pwysau hynny, yn enwedig o ran y cyflog byw, ond hefyd cyflog athrawon, oherwydd rydym yn cydnabod y pwysau sydd yno. Rydym wedi gallu cefnogi awdurdodau lleol mewn blynyddoedd blaenorol drwy gyfeirio rhywfaint o danwariant ar draws y Llywodraeth i helpu gyda hynny, ond, ar ddiwedd y dydd, mae'n rhan o'r grant cynnal refeniw. Nid yw Llywodraeth Cymru yn chwarae unrhyw ran yn negodiadau cyflog athrawon—mae'r pethau hynny yn cael eu cytuno y tu allan i Lywodraeth Cymru—ond, os gallwn ni helpu, rydyn ni wedi gwneud mewn blynyddoedd blaenorol, a, gobeithio, bydd y dyraniad hwn yn helpu hefyd.

Mae argaeledd cyllid, wrth gwrs, yn bwysig iawn, ac ni allwn ond meddwl am effaith Brexit nawr ar ein cyllideb. Rydyn ni wir yn gweld camgymeriadau'r gorffennol yn effeithio ar y presennol, onid ydyn ni? Cefais fy atgoffa o erthygl a ysgrifennais yn ôl yn 2015, a chwiliais amdani yn ystod cyfraniad Paul Davies heddiw, ac roedd yn dweud

'Dywedodd Rebecca Evans y byddai colli cyllid yr UE gwerth £240m y flwyddyn heb unrhyw sicrwydd y bydd llywodraeth y DU yn rhoi cyllid yn ei le yn niweidiol iawn.'

A dywedais y byddai gadael yr UE yn drychinebus i ffermio yng Nghymru. Wel, prosiect codi ofn oedd hwnnw neu a oedd yn adlewyrchu ar ffaith yn unig? Oherwydd rydyn ni wedi parhau nawr i deimlo effaith penderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth y DU; mae gennym ni £243 miliwn o gyllid newydd gan yr UE wedi ei golli i Gymru nawr. Ond, er hynny, mae'r Gweinidog wedi gallu diogelu cyllideb y cynllun taliadau sylfaenol o £238 miliwn ar gyfer 2024. Ac fe ddywedaf mai hwn, y tu hwnt i'r GIG a thu hwnt i lywodraeth leol, yw un o'r meysydd gwariant mwyaf i Lywodraeth Cymru a byddai wedi bod yn hawdd iawn targedu'r gyllideb benodol honno i chwilio am rai gostyngiadau i'w gwneud. Ond roedd y Gweinidog yn glir iawn mai dyma oedd ei blaenoriaeth hi yn sicr—roedd hi wedi gwrando ar ffermwyr a dyma beth roedden nhw'n galw amdano yn sicr. Felly, roeddem yn gallu diogelu'r gyllideb honno, ond nid oedd yn hawdd o bell ffordd i wneud hynny. 

A phrentisiaethau—rwy'n credu mai dyma un o'r meysydd allweddol iawn sydd wedi dod drwodd yn y ddadl y prynhawn yma. Ac er gwaethaf cefndir o her ac ansicrwydd economaidd sylweddol, sydd wedi'i waethygu gan golli'r cronfeydd hynny o'r UE, rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i ddarparu rhaglen brentisiaeth lwyddiannus iawn ac o ansawdd uchel. Rydym wedi elwa o fwy na dau ddegawd o gyllid tuag at raglenni prentisiaeth gan yr Undeb Ewropeaidd, gan helpu i ostwng diweithdra, hybu sgiliau a thyfu busnesau, ond nawr, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni wneud darpariaethau eraill ar gyfer hynny. Ac nid oes ceiniog o'r arian hwnnw bellach ar gael i ni yn ein cyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf. Rydym bellach o leiaf £375 miliwn yn waeth ein byd bob blwyddyn o ganlyniad uniongyrchol i broses codi'r gwastad Llywodraeth y DU. Mae hynny'n hollol eironig, onid ydyw? Ac mae hynny'n ychwanegol at y ffaith bod y gyllideb gyffredinol werth £1.3 biliwn yn llai. Felly, rwyf eisiau pwysleisio wrth fy nghyd-Aelodau y sefyllfa anodd yr ydym yn ei hwynebu o ganlyniad i rai o'r dewisiadau a wnaed yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Rydym yn awyddus, wrth gwrs, i weld beth arall y gallwn ni ei wneud i gyflwyno'r gyllideb mewn modd sy'n ddefnyddiol i gyd-Aelodau. Felly, rydym wedi bod â nifer o ddatblygiadau arloesol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Fe wnaethon ni gyflwyno'r cynllun gwella cyllideb yn 2019-20, ac ers hynny rwy'n credu ein bod ni wedi bod yn ceisio arloesi bob blwyddyn. Rydym wedi cael ein cynllun peilot cyllidebu ar sail rhyw, rydym wedi cael ein hasesiadau effaith dosbarthu, ein hasesiadau effaith carbon, ac mae gennym strategaeth buddsoddi seilwaith newydd i Gymru, a chynlluniau cyllid sy'n sylfaen i honno hefyd. Felly, os oes mwy y gallwn ni fod yn ei wneud i gyflwyno ein cyllidebau mewn ffordd sy'n ddefnyddiol i gyd-Aelodau, rydym yn awyddus iawn i archwilio hynny. Ac rwy'n gwneud hynny trwy'r gwaith y byddaf yn ei wneud gyda Chadeirydd y Pwyllgor Cyllid mewn perthynas â'r protocol cyllidebol, yr wyf yn parhau i edrych ymlaen at wneud rhywfaint o gynnydd arno, wrth inni symud tuag at y gyllideb derfynol a thu hwnt i'r cyfnod adolygu gwariant. Bydd y gwaith ar hynny yn dechrau ym mis Ebrill eleni. Felly, mae gennym lawer mwy i edrych ymlaen ato.

Photo of Elin Jones Elin Jones Plaid Cymru 6:22, 6 Chwefror 2024

Diolch i'r Gweinidog. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y gwelliant? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu'r gwelliant? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, fe gymerwn ni'r pleidleisiau ar ddiwedd y prynhawn, ar ddiwedd y noson heno, yn ystod y cyfnod pleidleisio. 

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.