5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am yr ymdrechion i wella lefelau amrywiaeth yn llywodraeth leol Cymru yng ngoleuni etholiadau'r cynghorau lleol? OAQ(5)0143(FLG)

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Fel y dywedais yn awr, cyn yr etholiadau llywodraeth leol, rhoddodd Llywodraeth Cymru nifer o brosiectau ar waith yn rhan o’r rhaglen amrywiaeth mewn democratiaeth. Rydym bellach yn bwriadu cynnal gwerthusiad llawn o’r rhaglen, gan edrych ar y bobl a gymerodd ran ynddi a’u llwyddiant mewn etholiadau, gyda’r bwriad o ddysgu ohoni a datblygu’r agenda amrywiaeth ymhellach.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gwn ein bod eisoes wedi trafod y mater hwn yma heddiw—roeddwn yn awyddus i dynnu sylw at lwyddiannau cyngor Rhondda Cynon Taf, lle mae 43 y cant o’r cynghorwyr yn fenywod, fel y mae pedair o’r naw aelod o’r cabinet, ac mewn gwirionedd, yn fy etholaeth i, etholwyd mwy o gynghorwyr benywaidd nag o ddynion. Yn amlwg, fodd bynnag, o’r sylwadau a glywsom yma heddiw, mae angen gwneud cynnydd mewn mannau eraill. A oes unrhyw beth arall y gallwch ei ychwanegu at yr ateb rydych eisoes wedi’i roi i fy nghyd-Aelod Dawn Bowden ynglŷn â sut y gallwn roi camau mwy ymarferol ar waith, yn ogystal ag annog cynghorau lleol i fabwysiadu’r arferion gorau?

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn, ac rwy’n rhannu ei llongyfarchiadau i Rondda Cynon Taf ac i’r menywod a fu’n llwyddiannus yno, ac fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol i Dawn Bowden, rydym yn dal i fod ymhell o ble y byddem yn dymuno bod o ran amrywiaeth y gynrychiolaeth ledled Cymru. Ond mae rhywfaint o newyddion da gan fod nifer y menywod a etholwyd am y tro cyntaf i awdurdodau lleol yng Nghymru ym mis Mai eleni wedi codi ledled Cymru, ac mae pobl newydd hynod o dalentog—ac ifanc yn aml—yn dod i mewn i’r awdurdodau lleol yng Nghymru, a chredaf ein bod yn ffodus i weld y genhedlaeth newydd honno o wleidyddion sy’n barod i wneud y swyddi pwysig hyn. Byddwn yn gweithio, drwy’r uned ddata llywodraeth leol, i ddadansoddi’r patrymau o bobl sy’n barod i sefyll a sut yr etholwyd pobl yn yr etholiadau a gynhaliwyd y mis diwethaf. Byddwn yn ceisio adeiladu ar ein rhaglen amrywiaeth mewn democratiaeth, gan weithio’n uniongyrchol gydag unigolion, cyfleu negeseuon mewn ysgolion, darparu gwybodaeth ar y cyfryngau cymdeithasol, i geisio cyrraedd ymhellach i mewn i’r cymunedau, er mwyn denu ystod ehangach o unigolion sy’n barod i gynnig eu hunain ar gyfer y cyfrifoldebau pwysig hyn.

Yn rhy aml o lawr, nodweddwyd gyrfa 13 mlynedd fy ngwraig fel cynghorydd yn Sir y Fflint gan fwlio misogynistaidd. Yn ei hwythnos gyntaf yno, cafodd gyfarfod preifat gyda’r swyddog monitro, i ofyn iddo ofyn i swyddogion roi’r gorau i gyfeirio at gynghorwyr benywaidd fel ‘Mrs’, pan oeddent yn cyfeirio at bob cynghorydd gwrywaidd fel ‘Cynghorydd’. Y diwrnod wedyn, roedd ar dudalen flaen y papur lleol: ‘Don’t call me "Mrs".’ Yn fwy diweddar, trodd dirprwy arweinydd y cyngor at y cyfryngau cymdeithasol i wneud sylwadau misogynistaidd, bwlïaidd yn ei herbyn, cyn torri’r camau unioni a gytunwyd o dan weithdrefn leol yr ombwdsmon ar gyfer datrys anghydfodau.

Yn yr etholiadau llywodraeth leol diweddar, cafodd e-bost bygythiol gan brif weithredwr a swyddog canlyniadau a oedd i fod yn annibynnol, yn dweud wrthi, os nad oedd yn tynnu’r cynnwys pleidiol a oedd yn seiliedig ar dystiolaeth oddi ar ei thaflen, nad oedd ef—a dyfynnaf—yn dymuno bod mewn sefyllfa lle y byddai’n rhaid iddo gyhoeddi darn cywirol yn y wasg ac ar y cyfryngau cymdeithasol. Aeth yn sâl o ganlyniad i hyn, a llawer iawn mwy, dioddefodd byliau o orbryder ac ni allai ymladd yn ôl mwyach. A ydych yn cytuno bod yn rhaid rhoi diwedd ar y math hwn o ddiwylliant gwleidyddol os ydym am ddenu mwy o fenywod i lywodraeth leol, ac os ydych yn cytuno, pa gamau—pa gamau amhleidiol—y bwriadwch eu cymryd?

Wel, Llywydd, gadewch i mi fod yn gadarnhaol: credaf fod gan bob awdurdod lleol, arweinyddiaeth wleidyddol ac arweinyddiaeth broffesiynol ddyletswydd i sicrhau bod cyd-destun yn cael ei greu lle mae pobl o bob cefndir yn teimlo’n gyfforddus wrth ymgymryd â chyfrifoldebau swydd etholedig, a lle mae’r cyfraniadau a wnânt yn cael eu cydnabod a’u parchu. Yn y Papur Gwyn a gyhoeddais ar ddiwygio llywodraeth leol, rydym yn argymell gosod dyletswyddau newydd ar arweinwyr grwpiau gwleidyddol mewn awdurdodau lleol i gynnal y safonau ymddygiad y byddem yn disgwyl eu gweld, ac i sicrhau bod y berthynas barchus rhwng aelodau etholedig, sy’n cydnabod amrywiaeth ac yn ei dathlu yn hytrach na cheisio’i dileu, yn ganolog i’r ffordd rydym yn cyflawni gwaith llywodraeth leol yma yng Nghymru.